Dostępność rozumiana jest jako właściwość środowiska (rzeczywistości cyfrowej, systemów informacyjno-komunikacyjnych, produktów), która pozwala osobom z ograniczeniami funkcjonalnymi na korzystanie z niego na zasadzie równości z innymi. Dostępność jest dla wielu osób warunkiem prowadzenia niezależnego życia oraz uczestnictwa w życiu społecznym i gospodarczym kraju, społeczności lokalnej, szkoły i miejsca pracy. W przypadku jednostek realizujących zadania publiczne jest gwarantem realizacji prawa do informacji publicznej, które jest jednym z kluczowych praw człowieka.
Przestrzeń cyfrowa, jest obszarem, który jako jeden z nielicznych posiada sprecyzowany i zunifikowany standard dostępności WCAG (Web Content Accessibility Guidelines). Są to wytyczne dotyczące dostępności treści internetowych opracowane przez Inicjatywę Dostępności Sieci (Web Accessibility Initiative) działającą w ramach konsorcjum W3C (World Wide Web Consortium). WCAG jest rodzajem zbioru zasad, jakimi powinny kierować się osoby redagujące stronę internetową dostępną dla możliwie wszystkich użytkowników, niezależnie od ich niepełnosprawności i wieku. Polskie prawo w oparciu o ww. standard zobowiązuje podmioty publiczne [15] do dostosowania stron internetowych do potrzeb osób z indywidualnymi potrzebami oraz zawartych w nich treści.
W opublikowanym w 2013 r. Raporcie Rzecznika Praw Obywatelskich [5] stwierdzono, że jedynie 2,3% publicznych stron internetowych spełniało standardy dostępności dla większości osób niepełnosprawnych i wykluczonych cyfrowo. Raport zawiera dane odzwierciedlające problem braku dostępności treści zamieszczanych na stronach internetowych dla osób z indywidualnymi potrzebami:
- stosowanie prymitywnego formatowania stwierdzono w 2 939 stronach, co stanowi 98% badanych stron internetowych,
- brak struktury skip linków w obrębie 765 analizowanych stron, co stanowi 25,5% badanych stron internetowych,
- brak etykiet przypisanych do elementów kontrolek formularza wykryto w 2 439 stronach, co stanowi 81,3% badanych stron internetowych,
- występowanie nieprawidłowych tytułów podstron aż w 2 417 badanych stronach internetowych, co stanowi 80,6% ogółu badanych stron internetowych.
Prawidłowe zredagowanie treści z zachowaniem formatowania, struktury skip linków, etykiet i tytułów stron są jednymi z kluczowych elementów wpływających na dostępność treści dla osób z indywidualnymi potrzebami zawartych na stronie internetowej, bowiem pozwala na korzystanie z treści strony za pomocą klawiatury, odnajdywanie pojedynczych wyrazów, zdań lub bloków wyróżnionych w treści czy przeniesienie fokusa klawiatury w inny obszar strony internetowej.
W raporcie Fundacji Instytutu Rozwoju Regionalnego [4] czytamy: “Podczas badania analizowana jest treść stron internetowych pod kątem zrozumiałości. Sprawdzane jest, czy w tekście nie występują słowa skomplikowane, żargonowe, lub zbyt złożone konstrukcje zdaniowe. Badanie wykazało występowanie zbyt skomplikowanego języka w 2048 analizowanych serwisach (66,1%). Konsorcjum W3C zaleca aby publikowana na stronach internetowych treść zrozumiała była dla osób z gimnazjalnym wykształceniem.” Oznacza to, że większa część treści zamieszczanych na stronach internetowych jest niezrozumiała dla osób z niepełnosprawnością intelektualną, mających problemy z koncentracją, seniorów i obcokrajowców czyli osób, dla których język polski nie jest językiem natywnym. Dotyczy to również osób z niepełnosprawnością słuchu.
Zapotrzebowanie na specjalistów posiadających umiejętności potwierdzane przez kwalifikację jest wysokie również na rynku pracy. W przypadku redagowania stron internetowych spełniających wymagania prawne, kwalifikacja odpowiada na potrzeby administratorów, webmasterów, redaktorów, osób tworzących treści zamieszczane w internecie, planujących zarządzać, redagować zgodnie z polskim i europejskim prawem strony internetowe dla instytucji, firm, organizacji korzystających ze środków publicznych oraz firm telekomunikacyjnych. Pośrednio kwalifikacja odpowiada na potrzeby nawet 30% społeczeństwa, osób zagrożonych wykluczeniem cyfrowym [10]. Są to osoby, które mają stałe lub przejściowe problemy w poruszaniu się w sieci. Są to nie tylko osoby z niepełnosprawnościami (niewidome, niedowidzące, głuche lub mające trudności z obsługą myszki czy klawiatury), ale także obcokrajowcy i osoby starsze. Strona internetowa opracowana zgodnie ze standardem WCAG oraz zgodnie z nim redagowana, pozwala na swobodne poruszanie się oraz zapoznanie się z jej treścią każdej osobie, niezależnie od sprawności i sprzętu z którego korzysta.
Do dostosowania stron internetowych został również zobligowany sektor telekomunikacyjny [16] oraz realizatorzy projektów finansowanych ze środków unijnych.
Nie wszystkim instytucjom udaje się wywiązać z zadań nałożonych przez Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2012 r. w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności, minimalnych wymagań dla rejestrów publicznych i wymiany informacji w postaci elektronicznej oraz minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych. Widać postęp w realizacji zadań dostępności stron internetowych i ich treści administracji publicznej dla osób z indywidualnymi potrzebami, ponieważ w 2018 roku poziom dostępności wzrósł do 48,2% [11]. Jest to duży postęp w stosunku do pierwszego opracowanego przez Fundację Widzialni Raportu Otwarcia 2013 – w którym poziom dostępności wynosił zaledwie 1,7%! Jednak ponad połowa stron internetowych instytucji publicznych w dalszym ciągu nie jest dostępna dla osób z indywidualnymi potrzebami.
Kwalifikacja odpowiada na zapotrzebowanie rządowego programu Dostępność Plus 2018-2025, przyjętego przez Radę Ministrów 17 lipca z 2018 roku. W ramach DZIAŁANIA 18 "Dostępne strony internetowe" planowane jest zapewnienie dostępności publicznych stron internetowych dla wszystkich obywateli do 2025 r. Obrazuje to skalę zapotrzebowania na kwalifikację i rosnące zapotrzebowanie na fachowców w zakresie redagowania i tworzenia treści internetowych dostępnych dla osób z indywidualnymi potrzebami. Ustanowienie kwalifikacji odpowiada na potrzeby społeczne oraz gospodarcze kraju i Europy. Wpływa również korzystnie na zwiększenie samodzielności i komfortu życia osób narażonych na wykluczenie cyfrowe poprzez większą ilość treści i e-usług zgodnych ze standardem WCAG. Większa dostępność cyfrowa powoduje również powiększenie liczby odbiorców i klientów firm świadczących usługi online (telekomunikacja, bankowość, dostawcy prądu, gazu, wody, transport, aukcje, handel, itp.).
Obecność tej kwalifikacji w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji jest istotna, ponieważ będzie potwierdzać odpowiednie umiejętności osób redagujących oraz weryfikujących dostępność treści umieszczanych na stronach internetowych, a także jest niezbędna w obliczu wymagań prawa polskiego i unijnego oraz zapotrzebowania społecznego. Natomiast aktualnie tematyka dostępności stron internetowych i standardu WCAG nie jest włączana do programów nauczania.
Lista dostępnych źródeł, na podstawie których przedstawiono zapotrzebowanie:
[1] Badanie dostępności strony www w oparciu o WCAG, A. Marcinkowski, Fundacja Widzialni, Szerokie Porozumienie na Rzecz Umiejętności Cyfrowych, Orange Polska, 2016, http://www.widzialni.org/container/Badanie-dostepnosci-stron-www-w-oparciu-o-WCAG.pdf
[2] Broszura Europejski Akt o Dostępności, KPRM, https://dsc.kprm.gov.pl/sites/default/files/eaa_broszura_kprm_28.09.2017.final__0.pdf
[3] Dostępność stron internetowych ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb podmiotów realizujących
zadania publiczne, Fundacja Widzialni 2014, http://widzialni.org/container/dostepnosc-stron-internetowych-ze-szczegolnym-uwzglednieniem-potrzeb-podmiotow-realizujacych-zadania-publiczne.pdf
[4] Dostępność witryn internetowych instytucji publicznych dla osób niepełnosprawnych. Ocena zgodności z międzynarodowym standardem WCAG 2.0 oraz polskimi regulacjami prawnymi, Raport Fundacji Instytut Rozwoju Regionalnego, Kraków 2013, http://www.jawnosc.pl/wp-content/uploads/2013/11/Raport-FIRR-Doste%CC%A8pnosc-witryn-internetowych-.pdf
[5] Dostępność witryn internetowych instytucji publicznych dla osób z niepełnosprawnościami analiza i zalecenia, Rzecznik Praw Obywatelskich, Warszawa 2013,
https://www.rpo.gov.pl/sites/default/files/Biuletyn%20Rzecznika%20Praw%20Obywatelskich%202013%2C%20Nr%209%20%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a.pdf
[6] Lista jednostek sektora instytucji rządowych i samorządowych (S.13), zgodnie z ESA2010 (stan na 31 grudnia 2016 r.), GUS, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rachunki-narodowe/statystyka-sektora-instytucji-rzadowych-i-samorzadowych/lista-jednostek-sektora-instytucji-rzadowych-i-samorzadowych-s-13-zgodnie-z-esa2010-stan-na-31-grudnia-2016-r-,6,7.html
[7] Metodologia badania dostępności strony www dla osób niepełnosprawnych, starszych i innych narażonych na wykluczenie cyfrowe w oparciu o WCAG 2.0”, dr I. Mrocheń, A. Marcinkowski, P. Marcinkowski, M. Luboń,
Fundacja Widzialni/ Uniwersytet Śląski, 2013, http://widzialni.org/container/metodologia-badania-dostepnosci-stron-www.pdf
[8] Podręcznik dobrych praktyk WCAG 2.0, A. Marcinkowski, P. Marcinkowski, Fundacja Widzialni 2012, http://widzialni.org/download/podrecznik-dobrych-praktyk-wcag-2.0.pdf
[9] Pracujący i wynagrodzenia w gospodarce narodowej w 2017 r. – dane wstępne, GUS, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/pracujacy-zatrudnieni-wynagrodzenia-koszty-pracy/pracujacy-i-wynagrodzenia-w-gospodarce-narodowej-w-2017-r-dane-wstepne,17,1.html
[10] Projekt Programu rządowego Dostępność Plus 2018-2025, https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/media/62311/Program_Dostepnosc_Plus.pdf
[11] Raport Dostępności 2018, Fundacja Widzialni 2018,
http://widzialni.org/container/raport-dostepnosci-2018.pdf
[12] Raport Otwarcia, Fundacja Widzialni, 2013, http://widzialni.org/download/podrecznik-dobrych-praktyk-wcag-2.0.pdf
[13] Raport z badań przeprowadzonych w ramach projektu Polska Akademia Dostępności, dr A. Widawska,
dr Z. Wieczorek, dr hab. A. Wysocka, Fundacja Widzialni 2014 http://widzialni.org/container/raport-z-badan-przeprowadzonych-w-ramach-projektu-pad.pdf
[14] Realizacja zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami.
Poradnik dla realizatorów projektów i instytucji systemu wdrażania funduszy europejskich 2014-2020, https://cppc.gov.pl/wp-content/uploads/Poradnik_zasady-r%C3%B3wno%C5%9Bci-i-niedyskryminacji_2016.pdf
[15] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2012r. w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności, minimalnych wymagań dla rejestrów publicznych i wymiany informacji w postaci elektronicznej oraz minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych, http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20120000526/O/D20120526.pdf
[16] Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z 26 marca 2014r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących świadczenia udogodnień dla osób niepełnosprawnych przez dostawców publicznie dostępnych usług telefonicznych,
http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20140000464/O/D20140464.pdf
