Dostępność rozumiana jest jako właściwość środowiska (przestrzeni fizycznej, rzeczywistości cyfrowej, systemów informacyjno-komunikacyjnych, produktów, usług), która pozwala osobom z ograniczeniami funkcjonalnymi (fizycznymi i poznawczymi) na korzystanie z niego na zasadzie równości z innymi. Dostępność jest dla wielu osób warunkiem prowadzenia niezależnego życia oraz uczestnictwa w życiu społecznym i gospodarczym kraju, społeczności lokalnej, szkoły i miejsca pracy. W przypadku jednostek realizujących zadania publiczne jest gwarantem realizacji prawa do informacji publicznej, które jest jednym z kluczowych praw człowieka. Przestrzeń cyfrowa jest obszarem, który jako jeden z nielicznych posiada sprecyzowany i zunifikowany standard dostępności - WCAG (Web Content Accessibility Guidelines). Dokumenty elektroniczne podlegają standardowi WCAG, który jest zbiorem zasad, jakimi powinien kierować się twórca strony www i dokumentów cyfrowych, które umożliwiają skorzystanie z nich osobom z indywidualnymi potrzebami. Obowiązek tworzenia dokumentów cyfrowych zgodnie ze standardem WCAG oraz dostosowania istniejących dokumentów do standardu wiąże się z cyfryzacją państwa oraz zmianami legislacyjnymi, w tym zmieniającym się prawodawstwem krajowym (ustawa w sprawie dostępności stron internetowych i aplikacji - przygotowana przez Ministerstwo Cyfryzacji, regulacje wdrażające dyrektywę European Accessibility Act - przygotowane przez Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju oraz ustawa o dostępności w ramach rządowego programu Dostępność Plus). Obecnie serwisy administracji publicznej oraz zamieszczone na nich dokumenty publiczne muszą być dostępne dla osób z indywidualnymi potrzebami. Polskie prawo w oparciu o standard WCAG zobowiązuje podmioty publiczne [16] do dostosowania stron internetowych oraz dokumentów cyfrowych do potrzeb tych osób (§ 19). Wszystkie te dokumenty prawne budują zapotrzebowanie na umiejętności potwierdzane przez kwalifikację „Wykorzystywanie standardu WCAG (Web Content Accessibility Guidelines) w tworzeniu i dostosowywaniu dokumentów cyfrowych”. Powyższymi aktami zobowiązano podmioty publiczne, sektor telekomunikacyjny oraz realizatorów projektów finansowanych ze środków unijnychdo dostosowania dostępnych publicznie dokumentów cyfrowych do osób z indywidualnymi potrzebami. Zapotrzebowanie na kwalifikację dotyczy jednostek sektora publicznego na terenie całego kraju. Liczba instytucji oraz liczba tworzonej przez nie dokumentów wymaga zatrudniania osób posiadających kwalifikacje i kompetencje do zapewnienia dostępności cyfrowej opracowywanych dokumentów cyfrowych dla osób z indywidualnymi potrzebami. Jednostki publiczne publikują dziesiątki tysięcy dokumentów elektronicznych - akty prawne, uchwały, treści zamówień publicznych, statystyki, formularze, wnioski itp. Z badań [12] przeprowadzonych przez ekspertów Fundacji Widzialni wynika, że w zdecydowanej większości są to dokumenty sporządzone niezgodnie ze standardem WCAG. Nie są więc dostępne dla wszystkich zainteresowanych osób. W opublikowanym w 2013 r. Raporcie Rzecznika Praw Obywatelskich stwierdzono, iż dokumenty PDF nieposiadające warstwy tekstowej (prezentowane wyłącznie za pomocą grafik) zostały osadzone aż w 1 569 serwisach (52,3%), a w Raporcie Fundacji Instytut Rozwoju Regionalnego z 2014 r. wskazano aż 1 611 takich serwisów (53,7%) [5, s. 29-30]. Niedostępność dokumentów PDF odczuwają wszyscy użytkownicy z niepełnosprawnościami, ponieważ mają trudności z samodzielnym korzystaniem z nich [4, s. 29]. Podobnie Raport Najwyższej Izby Kontroli z 2015 r. wykazał, że w blisko 80% stron internetowych objętych kontrolą wystąpiły nieprawidłowości polegające m.in. na zamieszczeniu dokumentów w postaci nieedytowalnych plików graficznych. Oznacza to, że jedynie na co piątej stronie internetowej dokumenty były zamieszczane w edytowalnych plikach PDF [14, s. 25] . Z monitoringu Biuletynów Informacji Publicznej gmin przeprowadzonego w okresie od 2015 do 2017 r. w ramach projektu Mam to w BIP-ie wynika, że:
37% uchwał zostało opublikowanych w formacie PDF nie spełniającym wymogów standardu dostępności;
38% uchwał budżetowych zostało opublikowanych w formacie PDF nie spełniającym wymogów standardu dostępności;
60% oświadczeń majątkowych prezydenta, wójta lub burmistrza zostało opublikowanych w formacie PDF nie spełniającym wymogów standardu dostępności.
Warto podkreślić, że przytoczone dane odnoszą się przede wszystkim do samej formy udostępnienia pliku PDF (posiadanie warstwy tekstowej i możliwość edycji dokumentu), co jest niewystarczającym do potwierdzenia pełnej zgodności dokumentu z WCAG. Niemniej jednak już na ich podstawie należy przyjąć, że większość publikowanych dokumentów przez jednostki sektora publicznego jest niezgodna z WCAG.
Kwalifikacja odpowiada również na oczekiwania i potrzeby społeczne, szczególnie osób w podeszłym wieku, u których nasilają się deficyty funkcji wzrokowych i kognitywnych. Wzrost liczby ludności w podeszłym wieku związany z wydłużaniem się życia ludzkiego jest zjawiskiem powszechnym nie tylko w Polsce, ale również w społeczeństwach najbardziej rozwiniętych krajów świata. Według przewidywań demograficznych odsetek ludności w wieku emerytalnym wzrośnie w Europie do 2050 roku z 27% do 51%, a w skali globalnej z 11% do 25%. Prognozuje się również wzrost liczby osób w wieku emerytalnym w Polsce z 5,9 mln (15,4% ogółu ludności) w 2005 roku do co najmniej 9,6 mln (29%) w 2030 r. [11, s. 16-17]. Kierowane do tych osób dokumenty cyfrowe powinny być dostępne, zgodnie ze standardem WCAG. Konieczność tworzenia i dostosowania dokumentów cyfrowych z wykorzystaniem standardu WCAG dotyczy również osób z niepełnosprawnościami, posługującymi się w życiu codziennym technologiami asystującymi. Dostępność tych dokumentów dla osób niedowidzących, niewidomych oraz głuchych oznacza możliwość ich pełnego uczestnictwa w życiu zawodowym, społecznym i kulturalnym. Istotne zapotrzebowanie na kwalifikacje w zakresie tworzenia dostępnych dokumentów podkreślane jest w programie rządowym Dostępność Plus: „Planowane są (...) szkolenia dla pracowników administracji publicznej z tworzenia i publikowania dostępnych publicznych dokumentów i informacji elektronicznych”; DZIAŁANIE 20 - Otwarty urząd: „Warunkiem poprawy dostępności podmiotów realizujących zadania publiczne jest wyposażenie pracowników administracji publicznej w kompetencje z zakresu dostępności cyfrowej w tworzeniu i udostępnianiu treści elektronicznych.” Osoby posiadające kwalifikację “Wykorzystywanie standardu WCAG (Web Content Accessibility Guidelines) w tworzeniu i dostosowywaniu dokumentów cyfrowych” są niezbędne na rynku pracy, ponieważ potrafią tworzyć i dostosowywać dokumenty cyfrowe dostępne dla osób z indywidualnymi potrzebami. Bardzo duże zapotrzebowanie rynkowe na kwalifikację oraz polskie i unijne wymagania prawne uzasadniają konieczność jej obecności w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji, ponieważ będzie potwierdzać odpowiednie umiejętności osób tworzących i dostosowujących dostępne dokumenty cyfrowe. Aktualnie tematyka wdrażania standardu WCAG przy tworzeniu i dostosowywaniu dokumentów cyfrowych nie jest włączana do programów nauczania.
Lista dostępnych źródeł, na podstawie których przedstawiono zapotrzebowanie:
[1] App Annie 2017 Retrospective Report,
https://www.appannie.com/en/insights/market-data/app-annie-2017-retrospective/
[2] Badanie dostępności strony www w oparciu o WCAG, A. Marcinkowski, Fundacja Widzialni, Szerokie Porozumienie na Rzecz Umiejętności Cyfrowych, Orange Polska, 2016, http://www.widzialni.org/container/Badanie-dostepnosci-stron-www-w-oparciu-o-WCAG.pdf.
[3] Broszura Europejski Akt o Dostępności, KPRM,
https://dsc.kprm.gov.pl/sites/default/files/eaa_broszura_kprm_28.09.2017.final__0.pdf.
[4] Dostępność witryn internetowych instytucji publicznych dla osób z niepełnosprawnościami. Analiza i zalecenia, Biuletyn Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 2013, nr 9, https://www.rpo.gov.pl/sites/default/files/Biuletyn Rzecznika Praw Obywatelskich 2013%2 Nr 9 źródła.pdf.
[5] Dostępność witryn internetowych instytucji publicznych dla osób niepełnosprawnych. Ocena zgodności z międzynarodowym standardem WCAG 2.0 oraz polskimi regulacjami prawnymi, Fundacja Instytut Rozwoju Regionalnego, Kraków 2014, https://dostepny.joomla.pl/zasoby/pobierz-i-wykorzystaj/send/12-raporty-i-badania/15-raport-dostepnosci-samorzadowych-stron-internetowych-2014-fundacja-instytut-rozwoju-regionalnego.
[6] Dostępność witryn internetowych instytucji publicznych dla osób niepełnosprawnych. Ocena zgodności z międzynarodowym standardem WCAG 2.0 oraz polskimi regulacjami prawnymi, Raport Fundacji Instytut Rozwoju Regionalnego, Kraków 2013,
http://www.jawnosc.pl/wp-content/uploads/2013/11/Raport-FIRR-Doste%CC%A8pnosc-witryn-internetowych-.pdf.
[7] Lista jednostek sektora instytucji rządowych i samorządowych (S.13), zgodnie z ESA2010 (stan na 31 grudnia 2016 r.), GUS, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rachunki-narodowe/statystyka-sektora-instytucji-rzadowych-i-samorzadowych/lista-jednostek-sektora-instytucji-rzadowych-i-samorzadowych-s-13-zgodnie-z-esa2010-stan-na-31-grudnia-2016-r-,6,7.html.
[8] Metodologia badania dostępności strony www dla osób niepełnosprawnych, starszych i innych narażonych na wykluczenie cyfrowe w oparciu o WCAG 2.0”, dr I. Mrocheń, A. Marcinkowski, P. Marcinkowski, M. Luboń, Fundacja Widzialni/ Uniwersytet Śląski, 2013, http://widzialni.org/container/metodologia-badania-dostepnosci-stron-www.pdf.
[9] Podręcznik dobrych praktyk WCAG 2.0, A. Marcinkowski, P. Marcinkowski, Fundacja Widzialni 2012, http://widzialni.org/download/podrecznik-dobrych-praktyk-wcag-2.0.pdf.
[10] Program Dostępność Plus 2018-2025, https://www.miir.gov.pl/media/53301/Program_Dostepnosc_Plus.pdf.
[11] Rajkiewicz Z., Polska w obliczu starzenia się społeczeństwa [w:] Polska w obliczu starzenia się społeczeństwa. Diagnoza i program działania, Kancelaria PAN, Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus” Warszawa 2008.
[12] Raport Dostępności 2018, Fundacja Widzialni 2018, http://widzialni.org/container/raport-dostepnosci-2018.pdf
[13] Raport z badań przeprowadzonych w ramach projektu Polska Akademia Dostępności, dr A. Widawska, dr Z. Wieczorek, dr hab. A. Wysocka, Fundacja Widzialni 2014, http://widzialni.org/container/raport-z-badan-przeprowadzonych-w-ramach-projektu-pad.pdf.
[14] Realizacja przez podmioty wykonujące zadania publiczne obowiązku dostosowanie ich stron internetowych do potrzeb osób niepełnosprawnych. Informacje o wynikach kontroli, NIK, Departament Administracji Publicznej, potrzeb osób niepełnosprawnych (D/15/505/LGD), Warszawa 2015, https://www.nik.gov.pl/kontrole/wyniki-kontroli-nik/pobierz,nik-d-15-505-dostepnosc-stron,typ,k.pdf.
[15] Realizacja zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami. Poradnik dla realizatorów projektów i instytucji systemu wdrażania funduszy europejskich 2014-2020, https://cppc.gov.pl/wp-content/uploads/Poradnik_zasady-r%C3%B3wno%C5%9Bci-i-niedyskryminacji_2016.pdf.
[16] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2012 r. w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności, minimalnych wymagań dla rejestrów publicznych i wymiany informacji w postaci elektronicznej oraz minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych, http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20120000526/O/D20120526.pdf
