Kwalifikacja „Prowadzenie ćwiczeń dla kobiet w ciąży prawidłowej” jest odpowiedzią na globalny trend popularyzowania ćwiczeń dla kobiet ciężarnych. Rekomendacje co do ćwiczeń w ciąży publikowane są miedzy innymi przez Światową Organizację Zdrowia (1) oraz podmioty reprezentujące obszar położnictwa w wielu krajach (2), w tym m.in. w Australii (3), Danii (4), Kanadzie (5), Norwegii (6), Południowej Afryce (7), USA (8, 9) i Wielkiej Brytanii (10). Tematyka aktywności fizycznej w okresie okołoporodowym poruszana jest również w rekomendacjach Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (11). Badania naukowe z ostatnich 30 lat dowodzą, że ćwiczenia w ciąży prowadzą do wielu korzyści zdrowotnych dla matki i dziecka oraz warunkują prawidłowy przebieg ciąży, porodu i połogu (12, 13). W szczególności efektywnie obniżają ryzyko cukrzycy ciążowej, stanu przedrzucawkowego, nadciśnienia ciążowego, nadmiernego przyrostu masy ciała, wysiłkowego nietrzymania moczu, cięcia cesarskiego, porodu instrumentalnego, komplikacji okołoporodowych, makrosomii płodu i noworodka, bólów pleców, depresji okołoporodowej (14). Dowiedziono również, że ćwiczenia w ciąży mają długofalowy efekt na zdrowie dzieci, włącznie z obniżeniem u nich ryzyka otyłości w przyszłości. Dlatego w europejskim dokumencie “EU Action Plan on Childhood Obesity 2014-2020” jednym ze strategicznych działań w prewencji otyłości u dzieci była popularyzacja aktywności fizycznej u kobiet ciężarnych (15). Według aktualnych zaleceń, kobieta w ciąży prawidłowej powinna wykonywać ćwiczenia przez co najmniej 150 minut w tygodniu, w dowolnie podzielonych odcinkach czasowych (najlepiej codziennie), z co najmniej umiarkowaną intensywnością (odpowiadającą szybkiemu marszowi). Kobiety, który uczestniczyły w intensywnych formach ruchu (np. odpowiadających bieganiu) lub których poziom aktywności przed ciążą był wysoki, mogą kontynuować ćwiczenia pod warunkiem, że ich stan zdrowia nie będzie ulegał pogorszeniu i będą systematycznie konsultowały się z lekarzem prowadzącym ciążę. Kobiety nieaktywne fizycznie przed ciążą powinny rozpoczynać od 10-15-minutowych sesji ćwiczeń, stopniowo je wydłużając, aby osiągnąć rekomendowany poziom (1). O ile nie są to sporty ekstremalne, większość form ruchowych uznawana jest za bezpieczne i korzystne dla ciąży (16), w tym również odpowiednio dostosowane ćwiczenia o wysokiej intensywności (17). Obecnie nieaktywność w ciąży traktowana jest jako zachowanie ryzykowne. Z kolei zalecenie do “tzw. polegiwania w łóżku” i ograniczenia jakiejkolwiek wysiłku fizycznego, bardzo często rutynowo wydawane przez lekarzy, może prowadzić do zakrzepicy, demineralizacji kości oraz znacznego spadku wydolności fizycznej kobiety (8). Pomimo coraz mocniejszych dowodów naukowych potwierdzających konieczność regularnego wykonywania ćwiczeń w ciąży, nadal zbyt wiele kobiet ciężarnych jest nieaktywna lub niewystarczająco aktywna. W badaniach epidemiologicznych prowadzonych w Polsce w latach 2009-2011 ponad połowa kobiet przyznała, że nie wykonywała żadnych ćwiczeń w ciąży (18). Tylko 15% z nich deklarowało wykonywanie ćwiczeń w ciąży codziennie lub częściej niż trzy razy w tygodniu. Statystyki te w dużym stopniu zostały potwierdzone przez badania przeprowadzone w 2020 wśród ponad 9 tysięcy polskich kobiet (19). Do przyczyn tego zjawiska leży m.in. brak informacji o ćwiczeniach w ciąży (20, 21) oraz brak społecznego wsparcia (19). Dla niektórych kobiet sama ciąża jest wystarczającym powodem, aby nie ćwiczyć (22, 23). Kluczową rolę w edukowaniu kobiet ciężarnych i mobilizowaniu ich do ćwiczeń powinni odgrywać specjaliści różnych form ruchu. Jednakże badania wykazały, że instruktorzy sportu powszechnego posiadają niski poziom wiedzy o aktywności fizycznej w ciąży (24). Pomimo, że są oni świadomi ogólnych korzyści zdrowotnych wynikających z ćwiczeń w ciąży, brakuje im kompetencji do planowania i prowadzenia sesji ćwiczeń z ciężarnymi klientkami. Ciąża wiąże się z wieloma zmianami morfologicznymi, fizjologicznymi, biomechanicznymi i psychologicznymi, które powinny być uwzględniane w zajęciach ruchowych (16). Zajęcia takie powinny poprawiać ogólną kondycję kobiet i ich samopoczucie, przeciwdziałać lub łagodzić skutki dolegliwości ciążowych (tj. bóle pleców, nietrzymanie moczu), a także przygotowywać do porodu i zadań macierzyństwa. Z tego względu instruktorzy ćwiczeń dla kobiet w ciąży, poza kompetencjami typowymi dla instruktorów sportu powszechnego, powinni posiadać podstawową wiedzę z zakresu położnictwa. Dzięki temu będą mogli zaplanować i zrealizować zajęcia z uwzględnieniem potrzeb i możliwości kobiet ciężarnych. Badania prowadzone w 2015 r. wykazały, że 70% pracodawców z branży fitnessu uznało zajęcia dla kobiet w ciąży jako rozwojowy kierunek. Niestety tylko jedna trzecia z nich jest przekonana o kompetencjach swoich pracowników do prowadzenia tego typu zajęć (25). Włączenie do ZSK kwalifikacji „Prowadzenie ćwiczeń dla kobiet w ciąży prawidłowej” może przyczynić się do podniesienia poziomu przygotowania zawodowego specjalistów ćwiczeń pracujących w tym obszarze, a przez to również aktywności fizycznej w ciąży u polskich kobiet.
Źródła:
1. WHO. WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Geneva: World Health Organization. Geneva: World Health Organization; 2020.
2. Szumilewicz A, Worska A, Santos-Rocha R, Oviedo-Caro MÁ. Evidence-based and practice-oriented guidelines for exercising during pregnancy. In: Santos-Rocha R, editor. Exercise and Physical Activity During Pregnancy and Postpartum Evidence-Based Guidelines. 2 ed. Cham, Switzerland: Springer Nature Switzerland AG; 2022. p. 177-217.
3. Brown WJ, Hayman M, Haakstad LAH, Lamerton T, Mena GP, Green A, et al. Australian guidelines for physical activity in pregnancy and postpartum. Journal of Science and Medicine in Sport. 2022;25(6):511-9.
4. Healthy habits – before, during and after pregnancy2010. Available from: https://www.sst.dk/en/health-and-lifestyle/~/media/BCB704A368E3404C8CEEAE057CDEDE26.ashx.
5. Mottola MF, Davenport MH, Ruchat S-M, Davies GA, Poitras V, Gray C, et al. No. 367-2019 Canadian Guideline for Physical Activity throughout Pregnancy. Journal of obstetrics and gynaecology Canada : JOGC = Journal d'obstetrique et gynecologie du Canada : JOGC. 2018;40(11):1528-37.
6. Holan S, Mathiesen M, Petersen K. A National Clinical Guideline for Antenatal Care. Short version2005. Available from: https://helsedirektoratet.no/Lists/Publikasjoner/Attachments/404/National-clinical-guideline-for-antenatal-care-short-version%20-IS-1339.pdf.
7. Barsky E, Smith T, Patricios J, Collins R, Branfield A, Ramagole M. South African Sports Medicine Association Position Statement on Exercise in Pregnancy. South African Journal of Sports Medicine. 2012;24(2):69-71.
8. ACOG. ACOG Committee Opinion No. 804: Physical Activity and Exercise During Pregnancy and the Postpartum Period. Obstetrics and Gynecology [Internet]. 2020; 135(4):[e178-e88 pp.].
9. ACSM. ACSM information on Pregnancy Physical Activity. American College of Sports Medicine; 2020.
10. NHS. Exercise in Pregnancy Exercise in pregnancy - NHS (www.nhs.uk): National Health Service; 2020 [Available from: Exercise in pregnancy - NHS (www.nhs.uk).
11. PTG. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie opieki przedporodowej w ciąży o prawidłowym przebiegu. Poznań: PTG; 2005.
12. Davenport MH, Meah VL, Ruchat S-M, Davies GA, Skow RJ, Barrowman N, et al. Impact of prenatal exercise on neonatal and childhood outcomes: a systematic review and meta-analysis. British Journal Of Sports Medicine. 2018;52(21):1386-96.
13. Mottola MF, Davenport MH, Ruchat S-M, Davies GA, Poitras VJ, Gray CE, et al. 2019 Canadian guideline for physical activity throughout pregnancy. British Journal of Sports Medicine. 2018;52(21):1339-46.
14. de Castro R, Antunes R, Mendes D, Szumilewicz A, Santos-Rocha R. Can Group Exercise Programs Improve Health Outcomes in Pregnant Women? An Updated Systematic Review. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2022;19(8).
15. EU Action Plan on Childhood Obesity 2014-20202014. Available from: https://ec.europa.eu/health/sites/health/files/nutrition_physical_activity/docs/childhoodobesity_actionplan_2014_2020_en.pdf.
16. Szumilewicz A, Santos-Rocha R. Exercise selection and adaptations during pregnancy. In: Santos-Rocha R, editor. Exercise and Physical Activity During Pregnancy and Postpartum Evidence-Based Guidelines. 2 ed. Cham, Switzerland: Springer Nature Switzerland AG; 2022. p. 275-361.
17. Szumilewicz A, Santos-Rocha R, Worska A, Piernicka M, Yu H, Pajaujiene S, et al. How to HIIT while pregnant? The protocols characteristics and effects of high intensity interval training implemented during pregnancy - a systematic review. Baltic Journal of Physical Activity and Health. 2022;14(1):1-16.
18. Wojtyła A, Kapka-Skrzypczak L, Biliński P, Paprzycki P. Physical activity among women at reproductive age and during pregnancy (Youth Behavioural Polish Survey - YBPS and Pregnancy-related Assessment Monitoring Survay - PrAMS) - epidemiological population studies in Poland during the period 2010-2011. Annals of Agricultural and Environmental Medicine. 2011;18(2):365-74.
19. Walasik I, Kwiatkowska K, Kaczynska KK, Szymusik I. Physical Activity Patterns among 9000 Pregnant Women in Poland: A Cross-Sectional Study. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2020;17(5).
20. Nascimento SL, Surita FG, Godoy AC, Kasawara KT, Morais SS. Physical Activity Patterns and Factors Related to Exercise during Pregnancy: A Cross Sectional Study. PLoS ONE. 2015;10(6):1-14.
21. Connolly C, P., Feltz D, L., Pivarnik J, M. Overcoming Barriers to Physical ActivityDuring Pregnancy and the Postpartum Period: The Potential Impact of Social Support. Kinesiology Review. 2014;3(2):135-48.
22. Atkinson L, Parsons J, Jackson BR. Exercise in pregnancy - UK women's views and experiences: results of an online survey. Pregnancy Hypertension. 2014;4(3):231-.
23. Wojtyła A, Kapka-Skrzypczak L, Paprzycki P, Skrzypczak M, Biliński P. Epidemiological studies in Poland on effect of physical activity of pregnant women on the health of offspring and future generations - adaptation of the hypothesis development origin of health and diseases. Annals of Agricultural and Environmental Medicine. 2012;19(2):315-26.
24. Worska A, Szumilewicz A. Aktywność fizyczna kobiet w ciąży w świadomości przyszłych instruktorów rekreacji ruchowej. Journal of Education, Health and Sport. 2015;5(8):91-102.
25. Cieśla A. Oferta zajęć ruchowych dla kobiet w ciąży oraz kompetencje instruktorów w opiniach pracodawców Gdansk. Praca magisterska: Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku; 2016.