Osoba posiadająca kwalifikację „Prowadzenie mediacji w oświacie” jest przygotowana do samodzielnego planowania i prowadzenia pełnego procesu mediacji w sprawach związanych z sektorem oświaty, tj: mediacji rówieśniczych, gdy konflikt dotyczy uczniów, mediacji szkolnych w sytuacji konfliktów w szkole/placówce i mediacji oświatowych, kiedy konflikt wykracza poza mury szkoły/placówki oraz do prowadzenia klubów mediatorów rówieśniczych.
Posługuje się językiem komunikacji z uwzględnieniem potrzeb i emocji każdej ze stron. Stosuje techniki ułatwiające komunikację zapobiegającą wykluczeniu społecznemu i uwzględniającą zróżnicowane potrzeby dzieci, młodzieży i dorosłych. Rozpoznaje złożoność barier komunikacyjnych, omawia sposoby ich pokonywania z uwzględnieniem kontekstu społecznego, w jakim powstają. Przygotowuje członków społeczności szkolnej do rozumienia i tworzenia relacji opartych na porozumieniu, akceptacji, szacunku. W zakresie prowadzonych oddziaływań komunikuje się z rodzicami lub opiekunami niepełnoletniego ucznia, biorąc pod uwagę ich wartości i potrzeby. Szkoli i wspiera rodziców we wdrażaniu komunikacji opartej na empatii i poszanowaniu odrębności drugiego człowieka.
Diagnozuje specyfikę konfliktów rówieśniczych, szkolnych oświatowych. Kwalifikuje sprawy do mediacji rówieśniczej, mediacji szkolnej i mediacji oświatowej. Spełnia zasady dostępności dla wszystkich członków społeczności szkolnej. Uwzględnia wsparcie dostosowane do indywidualnych potrzeb dzieci, uczniów i dorosłych. Wyjaśnia i uzasadnia różnice w procedurze mediacji: rówieśniczych, szkolnych i oświatowych.
Kwalifikuje sprawy pod względem zasadności zastosowania mediacji. W razie potrzeby kieruje sprawę do innych instytucji (np. poradnia psychologiczno-pedagogiczna, sąd, policja). Odróżnia konflikt od innych sytuacji trudnych, rozumie złożoność konfliktów w oświacie. Wymienia podstawy prawne funkcjonowania szkół/placówek oświatowych, wskazuje regulacje prawne do stosowania mediacji
w oświacie.
Podejmuje działania angażujące uczniów w pracę klubu mediatorów rówieśniczych, kształtuje u uczniów i nauczycieli umiejętności prowadzenia mediacji rówieśniczych. Wspiera członków danej społeczności w budowaniu pozytywnego klimatu (grupy, klasy, szkoły, instytucji) opartego na wzajemnej akceptacji i współpracy. Wspomaga strony w dążeniu do porozumienia, uwzględniając niezbędne techniki mediacyjne i negocjacyjne. Dba o emocje każdej ze stron. Wspiera działalność wychowawczo–profilaktyczną szkoły/placówki, promocję zdrowia, profilaktykę zachowań ryzykownych i profilaktykę zaburzeń psychicznych. Sporządza dokumenty niezbędne w procesie mediacji. Postępuje zgodnie z zasadami etyki zawodowej. Korzysta z superwizji i konsultacji w celu rozwoju kompetencji zawodowych.
Osoba z kwalifikacją "Prowadzenie mediacji w oświacie" posiadająca dodatkowe, wymagane przez pracodawcę i zgodne z prawem kwalifikacje, może łatwiej znaleźć zatrudnienie w: szkołach i placówkach oświatowo-wychowawczych, uczelniach, poradniach psychologiczno-pedagogicznych, placówkach doskonalenia nauczycieli, w samorządzie terytorialnym, ośrodkach interwencji kryzysowej, kuratoriach oświaty, stowarzyszeniach i innych organizacjach pracujących na rzecz dzieci i rodziny, które w ramach zadań statutowych zajmują się rozwiązywaniem sporów i wsparciem udzielanym osobom (np. uczeń, rodzic, nauczyciel), grupom osób (np. grupa rówieśnicza, klasa, zespół), instytucjom. Może świadczyć usługi w zakresie mediacji na zlecenie, prowadzić własną działalność gospodarczą.
Mediacja jest metodą rozwiązywania sporów, sytuacji trudnych, konfliktowych prowadzącą do porozumienia satysfakcjonującego strony. Buduje kompetencje emocjonalno-społeczne, wspiera relacje międzyludzkie. W sektorze oświaty wyróżniamy mediacje: rówieśnicze, szkolne, oświatowe. Mediacje rówieśnicze dotyczą rozwiązywania konfliktów między uczniami. Mediacje rówieśnicze prowadzone są przez dwóch bezstronnych i neutralnych mediatorów – uczniów. Mediacje szkolne dotyczą konfliktów
w szkole, w których poza dziećmi biorą udział ich rodzice lub opiekunowie prawni, nauczyciele. Mediacje szkolne prowadzone są przez certyfikowanych mediatorów. Mediacje oświatowe dotyczą konfliktów pomiędzy różnymi podmiotami szkolnymi i pozaszkolnymi. Mediacje w oświatowe prowadzone są przez osobę dorosłą będącą certyfikowanym mediatorem.
Zasadność wprowadzenia do ZSK kwalifikacji umożliwiających prowadzenie mediacji w oświacie wynika z potrzeby budowania pozytywnego wizerunku szkoły/placówki, tworzenia środowiska przyjaznego do kształcenia, wychowania, nauki pozytywnej komunikacji i budowania prawidłowych relacji, które uwzględniają zróżnicowane potrzeby dzieci i młodzieży oraz dorosłych. Zasadność wprowadzenia do ZSK kwalifikacji wynika również z konieczności ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, przeciwdziałania agresji i przemocy oraz redukowania ich skutków. Daje szansę na odbudowanie prawidłowych relacji, uświadomienia konsekwencji dokonanych wyborów i budowanie społeczeństwa obywatelskiego.
Pracownicy oświaty, podobnie jak inni przedstawiciele społeczeństwa, to grupa ludzi o różnych charakterach, predyspozycjach, możliwościach i oczekiwaniach, zespół zróżnicowany wiekowo. Instytucje oświatowe działają w środowisku lokalnym, współpracują z samorządem terytorialnym, kuratorium oświaty oraz wieloma podmiotami wspierającymi pracę szkół i placówek oświatowych. Naturalnym jest, że w tak różnorodnym środowisku oświatowym zdarzają się spory, sytuacje konfliktowe w różnych obszarach, w tym: rówieśniczych (np. uczeń – uczeń, uczeń – grupa uczniów/klasa), [1], [2] szkolnych (np. rodzic – dyrektor – nauczyciel – uczeń) i instytucjonalnych (np. dyrektor, pracownik szkoły/placówki – jednostka samorządu terytorialnego – kuratorium oświaty) itp. Ważne jest, aby w sytuacjach spornych rozmawiać, szukać porozumienia, rozumieć emocje stron, co będzie skutkowało budowaniem dobrych relacji międzyludzkich w szkole/placówce oświatowej, w miejscu pracy, środowisku. Taką przestrzeń do szukania rozwiązań dają mediacje.
Przepisy prawa oświatowego wskazują na potrzebę stosowania mediacji w różnych sytuacjach społecznych. Jednym z zadań szkoły/placówki oświatowej jest tworzenie jej pozytywnego klimatu, rozwiązywanie sporów i problemów z zastosowaniem mediacji. Istotne jest kształtowanie u dzieci i uczniów, na różnych etapach edukacyjnych, umiejętności prowadzenia mediacji i negocjacji, które z kolei wpisują się w rozwijanie poszczególnych kompetencji kluczowych, w tym postaw społecznych i obywatelskich. Mediacje są więc istotną metodą w procesie wspomagania pracy szkół i placówek oświatowych przy kształtowaniu pozytywnego klimatu szkoły/placówki i budowaniu prawidłowych relacji wśród dzieci, uczniów, rodziców, nauczycieli. Są one ważnym elementem wspierania zdrowia psychicznego i działań wychowawczo-profilaktycznych, co również ma wpływ na efekty kształcenia i wychowania (wiedzę, umiejętności, postawy prospołeczne).
Wprowadzenie Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady z 2008 roku, ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych z 1991 roku oraz Kodeksu postępowania cywilnego i Kodeksu postępowania administracyjnego oraz projektu Ministerstwa Sprawiedliwości „Propagowanie alternatywnych metod rozwiązywania problemów” wskazuje na stosowanie mediacji wśród wszystkich środowisk i zawodów.
Rozwiązywanie problemów z wykorzystaniem technik mediacyjnych, jednej z najważniejszych umiejętności rozwijanych w ramach kształcenia ogólnego, zapisane zostało w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej [3].
Konieczność upowszechniania alternatywnych metod rozwiązywania problemów, zmniejszanie negatywnych skutków konfliktów, a nawet podejmowanie prób unikania ich powstawania, czy kształtowania umiejętności polubownego rozwiązywania problemów, zauważył także Rzecznik Praw Dziecka, który w listopadzie 2017 roku opracował i upowszechnia „Standardy mediacji rówieśniczej i szkolnej w szkołach i innych placówkach oświatowych” [4].
Zwiększa się liczba sytuacji konfliktowych i spraw kierowanych do rozpatrzenia przez komisje dyscyplinarne. Potwierdzeniem tego są informacje z danych Ministerstwa Edukacji i Nauki, na które powołuje się portal prawo.pl Wynika z nich, że z roku na rok następuje wzrost liczby wniosków o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego wobec nauczycieli [5].
Mediacje w oświacie cieszą się coraz większym zainteresowaniem, a co za tym idzie wzrasta liczba szkół i placówek oświatowych, które chcą wdrażać programy związane z mediacjami: rówieśniczymi mediacjami szkolnymi i mediacjami oświatowymi . W środowisku oświatowym obserwuje się niski poziom kompetencji społecznych związanych z umiejętnością komunikowania się, budowaniem trwałych relacji międzyludzkich, w tym przyjaźni oraz obniżony poziom relacji społecznych, w tym wzrost poziomu agresji. Łagodzenie konfliktów w pracy z dziećmi, młodzieżą, w szkole i środowisku szkolnym wymaga dobrego przygotowania nauczycieli, pedagogów i kadry kierowniczej placówek oświatowych.
Praktyka mediacji jest popularnym i sprawdzonym sposobem na rozwiązywanie konfliktów w szkole i poza nią, powinna więc być włączona do codziennej pracy szkoły.
W Barometrze zawodów w 2018 - 2020 r. brak jest danych na temat zawodu mediator w oświacie. Tylko w obszarze psycholodzy i psychoterapeuci występuje zawód mediator i mediator sądowy, co nie uwzględnia w pełni specyfiki mediacji w oświacie, często z udziałem nie tylko osób dorosłych, ale również nieletnich. W Polsce, z wyjątkiem kilku powiatów, odnotowywany jest deficyt poszukujących pracy w wymienionym obszarze [6]. W roku szkolnym 2020/21 w naszym kraju funkcjonowało 14219 szkół podstawowych, 6,8 tys. szkół ponadpodstawowych, w tym 1750 branżowych, 2319 liceów ogólnokształcących, 1990 techników i 1468 szkół policealnych [7]. W przedszkolach, szkołach i placówkach samorządowych liczba etatów nauczycieli wynosi ponad 587,9 tys. [8]. Można więc stwierdzić, iż w ponad 29 tys. szkół różnego typu występuje potrzeba rozwiązywania konfliktów,
a w 14,2 tys. z nich (szkoły podstawowe) dodatkowo kształcenia uczniów w zakresie umiejętności rozwiązywania problemów z wykorzystaniem metod mediacyjnych.
Wykwalifikowany mediator, znający specyfikę pracy szkół/placówek oświatowych i aspekty prawne regulujące ich funkcjonowanie, stwarza możliwość przeprowadzenia skutecznej mediacji. Upowszechnienie metod rozwiązywania problemów i konfliktów w szkołach/placówkach, a także wykorzystanie tych narzędzi do rozwiązywania konkretnych problemów, z którymi borykają się szkoły/placówki oświatowe, spowoduje zmniejszenie liczby konfliktów nierozwiązanych, prowadzących do eskalacji sytuacji spornych. Wzbogacenie pracowników oświaty w alternatywne metody rozwiązywania sporów przyczyni się do skuteczniejszej pracy wychowawczej w instytucjach oświatowych i poza nimi. Również pracodawcy powinni być zainteresowani zatrudnianiem pracowników posiadających kwalifikacje do polubownego pozasądowego rozstrzygania sporów z wykorzystaniem technik mediacyjnych i negocjacyjnych. Umiejętności nabyte podczas zdobywania kwalifikacji będzie można wykorzystywać zarówno w sytuacjach zawodowych: w miejscu pracy (w środowisku osób dorosłych), jak i w pracy z dziećmi i młodzieżą oraz w sytuacjach osobistych. Pozasądowe rozwiązywanie konfliktów w placówkach oświatowych ma wpływ na kulturę miejsca nauki, na samych jej uczestników - uczniów i rodziców oraz na inne osoby dorosłe związane z instytucjami oświatowymi lub
z nimi współpracujące.
Potrzeba włączenia kwalifikacji „Prowadzenie mediacji w oświacie” do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji jest konsekwencją rosnącego zapotrzebowania rynku pracy na wykwalifikowaną kadrę mediatorów w oświacie. Wynika również z konieczności uporządkowania i ujednolicenia procedur prowadzenia mediacji oświatowych z uwzględnieniem funkcjonujących w naszym kraju standardów mediacji. Kwalifikacja ta daje możliwość potwierdzenia posiadanych umiejętności i kompetencji nabytych w systemie pozaszkolnym.
Ministerstwo Edukacji i Nauki podkreśla wagę mediacji, co znajduje wyraz w przepisach prawa oświatowego:
- Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 lutego 2013 r. w sprawie szczegółowych zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, w tym publicznych poradni specjalistycznych (Dz. U. 2013 poz. 199, Dz.U.2017 poz.1647) - § 8 ust. 2 pkt 4; [9];
- Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. 2020 poz. 1280, Dz.U.2022.1594) - § 24 ust. 2.[10];
- Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz. U z 2017r.. poz. 356, z 2018 r. poz. 1679, z 2021 r. poz. 1533, z 2022 r. poz. 609 oraz poz. 1717) - Załącznik nr 2; [3]
[1] https://www.ibe.edu.pl/pl/aktualnosci/525-przemoc-w-polskiej-szkole [dostęp dnia 2022.10.26],
[2] https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/34/plik/ot-613_2.pdf [dostęp dnia 2022.10.26],
[3] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000356 [dostęp dnia 2022.10.26],
[4] http://brpd.gov.pl/sites/default/files/standardy_mediacji_rowiesniczej_i_szkolnej_w_szkolach_0.pdf [dostęp dnia 2022.10.26],
[5]https://www.prawo.pl/oswiata/postepowania-dyscyplinarne-wobec-nauczycieli-po-1-wrzesnia-2019-r,497143.html [dostęp dnia: 2022.10.26],
[6] https://barometrzawodow.pl/ [dostęp dnia: 2022.10.26],
[7] https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/ [dostęp dnia: 2022.10.26],
[8] https://samorzad.pap.pl/kategoria/edukacja/co-sio-mowi-men-o-najnowszych-danych-z-systemu-informacji-oswiatowe [dostęp dnia: 2020.09.04].
[9] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20130000199 [dostęp dnia 2022.10.26],
[10] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20200001280 [dostęp dnia 2022.10.26],