Sektor nauki i technologii, stanowiący trzon działalności badawczo-rozwojowej, jest bezpośrednio uwarunkowany właściwym gospodarowaniem wiedzą. “Obecnie, w czasach nazywanych często erą wiedzy, jej szybkie i efektywne wykorzystanie często stanowi o to be or not to be dla wielu przedsiębiorstw. Według Petera Druckera tradycyjne zasoby, jak: praca, ziemia i kapitał stają się raczej przeszkodami niż siłą napędową rozwoju przedsiębiorstwa, a tym, co jest kluczowym czynnikiem kreatywności we wszystkich dziedzinach życia, jest wiedza.” (Hejduk I.K, Grudzewski W., Zarządzanie wiedzą w organizacjach, w: E-mentor, nr 1 (8) 2005, Centrum Otwartej Edukacji SGH, W-wa), [dostęp 31.03.2021: ttp://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/8/id/115 ]
Wiedzę wnoszą do organizacji (w tym także do uczelni) pracownicy wysoko wyspecjalizowani, którzy potrzebują odpowiedniego przeszkolenia, aby podzielić się unikatowymi umiejętnościami z innymi osobami. Aktywne metody w procesie dydaktycznym to wyjście poza sztywne ramy wykładu (umożliwiającego przekazywanie wiedzy) i pójście w stronę współpracy połączonej z nabywaniem praktycznych umiejętności.
Jeszcze w 2011 roku szacowano, że 9 lat później aż 35% stanowisk w Unii Europejskiej będzie do obsadzenia przez pracowników wysoko wykwalifikowanych, czyli posiadających dyplom magistra lub wyższy.(Strategia UE na rzecz modernizacji Szkolnictwa wyższego: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/MEMO_11_615 [dostęp: 8.05.2021]) W 2016 roku unijne estymacje zostały skorygowane, wskazując na wzrost zapotrzebowania na tego rodzaju pracowników do poziomu 38,1% w roku 2025 (CEDEFOF medium-term projections of future skill demand: 36. How many jobs will be taken by those with medium/high-level qualifications? | Cedefop (europa.eu) [dostęp: 8.05.2021]) Pracodawcy sektora nauki i technologii sprzyjają więc osobom wykształconym, w tym także naukowcom związanym z uczelniami w Polsce i za granicą. Co istotne, mniej niż połowa doktorantów znajdzie zatrudnienie na uczelni zaraz po uzyskaniu stopnia doktora, a długofalowa kariera naukowa o charakterze akademickim czeka jedynie 10%-15% z nich.( Projekt EURAXIND: EURAXIND: project background — Vitae Website [dostęp: 8.05.2021]) Pozostałe 85%-90% doktorów znajdzie zatrudnienie poza uczelnią – m.in. w sektorze prywatnym lub przemyśle.
Osoby, które pozostaną na uczelni, będą potrzebowały umiejętności trenera akademickiego polegających na stosowaniu aktywnych form kształcenia (w przypadku uczelni jest to rozumiane jako podejście student-centered), aby kształcić studentów zgodnie z wymogami rynku, czyli w sposób praktyczny (zalety wdrażania aktywnych metod w procesie dydaktycznym dyskutowane są w licznych publikacjach, z których najnowsza to: Tadeusiewicz R., E-learning na uczelniach. Koncepcje, organizacja, wdrażanie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2021; wybrane, amerykańskie publikacje naukowe: Hake, Richard R. (1 January 1998). "Interactive-engagement versus traditional methods: A six-thousand-student survey of mechanics test data for introductory physics courses". American Journal of Physics. 66 (1): 64–74.; Prince, Michael (2004). "Does Active Learning Work? A Review of the Research". Journal of Engineering Education. 93 (3): 223–231.). Od naukowców, którzy wyjdą poza uczelnię, będzie wymagana ścisła współpraca z innymi pracownikami organizacji oparta na systemie projektowym oraz związanej z nim wymianie wiedzy i umiejętności. W tym kontekście kompetencje trenerskie stają się dla akademików kluczowe.
Niekwestionowana jest konieczność wyjścia uczelni naprzeciw oczekiwaniom studentów, w celu dostosowania procesu kształcenia do wymogów rynku. Jak wskazują badania, “Sygnały płynące z rynku pracy ze strony pracodawców dotyczące absolwentów szkół wyższych są alarmujące. Pracodawcy zgłaszają braki w wykształceniu i posiadanych umiejętnościach rekrutowanych absolwentów (...).Niezadowoleni pracodawcy i absolwenci świadczą o tym, że potrzeba zmian na poziomie uregulowań prawnych oraz szeroko zakrojonej współpracy na linii uczelnie – otoczenie biznesowe jest konieczne(...). [Wśród zgłaszanych postulatów naprawczych] można wskazać te pojawiające się najczęściej: poprawa jakości kształcenia, (...) silniejsze oddziaływanie na gospodarkę i społeczeństwo, bardziej efektywne wykorzystanie istniejących zasobów, tj. kadry naukowej i zaplecza technicznego (...)” (Wronowska G., Polityka edukacyjna a potrzeby rynku pracy, w: Studia ekonomiczne. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, nr 310, Katowice 2017; dostęp 11.05.2021: Microsoft Word - 00_strony_red_spis (ue.katowice.pl)). Kwalifikacja trenera akademickiego stanowi bezpośrednią odpowiedź na postulaty środowiskowe formułowane zarówno na uczelniach, jak i w ich otoczeniu społeczno-gospodarczym.
Sektor nauki i technologii, stanowiący trzon działalności badawczo-rozwojowej, wymaga także inwestycji w postaci kapitału finansowego. Wraz z nią tworzone są i rozwijane miejsca pracy naukowej, badawczej, dydaktycznej. Osoby w nich zatrudnione będą mogły wykorzystać kwalifikację trenera akademickiego na stanowiskach związanych ze współpracą, dzieleniem się umiejętnościami, kształceniem osób o innym profilu naukowym lub technologicznym, lub będących na drodze do uzyskania specjalizacji. W 2019 r. nakłady krajowe brutto na działalność B+R (GERD) wyniosły 30,3 mld zł i wzrosły w stosunku do poprzedniego roku o 18,1%. Wskaźnik intensywności prac B+R (GERD do PKB) osiągnął poziom 1,32% (w 2018 r. wynosił 1,21%), przybliżając Polskę do średniej unijnej (w 2018 r. na poziomie 2,11%). Liczba podmiotów w działalności B+R na terenie RP wzrosła o 1,5%, a liczba zatrudnionych w nich osób wzrosła o 1,8%, co przełożyło się na rzeczywiste zaangażowanie personelu na poziomie 164 006,0 ekwiwalentów pełnego czasu pracy (EPC) (źródło danych: GUS). Jak wykazano wcześniej, znaczna część personelu sektora nauki i technologii potrzebuje i może aktywnie wykorzystywać uzyskaną kwalifikację akademicką.
Aktywne metody w procesie dydaktycznym mimo, iż potrzebne w pracy zarówno na uczelni, jak i poza nią, są bardzo słabo znane naukowcom. Na rynku dostępna jest szeroka oferta kursów, które występują pod wspólną nazwą "kursy pedagogiczne" i są prowadzone nie tylko przez jednostki systemu szkolnictwa wyższego, ale także firmy czy fundacje. Kursy te są adresowane do różnych grup odbiorców: przedstawicieli poszczególnych sektorów (w tym edukacji i szkolnictwa, opieki zdrowotnej czy nawet obrony), mają więc różne cele. W konsekwencji dotyczą różnych obszarów i obejmują inne efekty kształcenia. Kładą też nacisk na inne elementy i są prowadzone różnymi metodami. Różnią się także normami jakości i zasadami przyznawania dyplomów lub certyfikatów. Przedmiotowa kwalifikacja nie tylko uzupełni ofertę już istniejących kursów o program skierowany do wysoko wyspecjalizowanych pracowników przekazujących zwłaszcza umiejętności tzw. twarde - złożone, związane z sektorem naukowym, ale potrzebne do wdrażania w różnych zespołach, środowiskach i grupach odbiorców.
Istnieje potrzeba uwzględnienia w większym stopniu, w ramach programu kursów, metod zakładających uczenie się poprzez interakcję między uczestnikami i prowadzącym zajęcia lub wyłącznie między uczestnikami, z jednoczesnym i zarazem ograniczonym wsparciem dydaktycznym ze strony trenera; Aktywne metody w procesie dydaktycznym zakładają uczenie się oparte nie na procesie słuchania i przyswajania wiedzy, ale na doświadczaniu i wymianie pozwalającej na wypracowanie umiejętności. Opisane rozróżnienie, a nawet rozbieżność pomiędzy “nauczaniem” i “uczeniem się”, czyli pomiędzy “podażą wiedzy”, a efektywnym wypracowywaniem umiejętności powinno stanowić istotny element kursów pedagogicznych kierowanych do asystentów i doktorantów. Mamy nadzieję, że kwalifikacja trenera akademickiego pozwoli w znacznym stopniu lukę tę uzupełnić.
Kwalifikacja trenera akademickiego znacząco różni się od dostępnych na rynku, zarówno komercyjnych jak i niekomercyjnych kwalifikacji trenerskich. Jej najważniejszym wyróżnikiem jest kontekst naukowy osiągnięty poprzez dostosowanie wymogów oraz efektów uczenia się do pracowników sektora nauki i technologii. Kwalifikacje trenerskie uzyskiwane przez osoby o specjalizacji innej niż naukowa dają odrębne efekty uczenia się w postaci np. prowadzenia szkoleń tzw. miękkich lub “biznesowych”, obejmujących działania sprzedażowe lub inne, wspierające funkcjonowanie organizacji publicznych lub prywatnych. W przypadku kwalifikacji trenera akademickiego głównym efektem uczenia się jest prowadzenie zajęć bezpośrednio dostosowanych do unikatowych umiejętności naukowych, które posiada prowadzący i które nabyć mają uczestnicy. Skutkuje to programami szkoleń tzw. twardych, związanych z rozwojem nauki, poznawaniem zasad rządzących światem, społeczeństwem, gospodarką i jej elementami. Jest to także umożliwienie najlepiej wykształconym osobom przekazywania ich najbardziej złożonych umiejętności w sposób, który dotąd był ograniczony pobieraniem informacji z książek, a następnie testowaniem go samodzielnie lub co najwyżej pod okiem mentora. Relacja tego ostatniego z podopiecznym jest jednak diametralnie różna od współpracującej relacji trenerskiej, odmienne są także stosowane metody i techniki. Kwalifikacja trenera akademickiego odpowie na zapotrzebowanie naukowców dotyczące szerokiego stosowania metod trenerskich i przekazywania za ich pomocą nawet najbardziej złożonych umiejętności.
1. Etap weryfikacji 1.1. Metody Do weryfikacji efektów uczenia się stosuje się następujące metody: – analiza dowodów i deklaracji (dopuszczalne dowody: kwestionariusz osobowy wraz z wykazem wykonanych działań szkoleniowych i rozwojowych, samodzielnie przygotowany konspekt/scenariusz 8 godzinnych zajęć praktycznych skierowanych do studentów, naukowców lub przedstawicieli biznesu oraz nagranie trwającego 15 minut fragmentu zajęć praktycznych prowadzonych online przy użyciu wybranej platformy szkoleniowej, z uwzględnieniem co najmniej jednej techniki uczenia zdalnego, np.: podział na pokoje, plansza zdalna, quiz, oraz scenariusz 2 godzinnych zajęć, które będą obserwowane w trzeciej części walidacji: obserwacja w warunkach symulowanych lub rzeczywistych uzupełniona wywiadem częściowo ustrukturyzowanym (rozmową z komisją walidacyjną)), – test teoretyczny (obejmuje wiedzę na temat aktywnych metod w procesie dydaktycznym), – obserwacja w warunkach symulowanych lub rzeczywistych uzupełniona wywiadem swobodnym lub ustrukturyzowanym (rozmową z komisją walidacyjną) w formie zajęć dla studentów, naukowców lub przedstawicieli biznesu z zakresu dyscypliny naukowej, którą osoba ubiegająca się o certyfikację zajmuje się naukowo lub w zakresie której pro- wadzi działalność popularnonaukową, społeczną lub organizacyjną (co najmniej 2 godziny dydaktyczne na część praktyczną). Zaświadczenie o ukończeniu kursu trenerskiego z zakresu dydaktyki aktywnej, umiejętności osobistych i społecznych trwającego co najmniej 90 godzin i dowody realizacji co najmniej 500 godzin zajęć dla studentów, naukowców lub przedstawicieli biznesu zwalniają kandydata z testu teoretycznego. W przedstawionym wykazie zajęć należy podać ich tematy, daty rozpoczęcia i zakończenia oraz ich wymiar godzinowy, rodzaj i liczbę uczestników oraz nazwę i adres podmiotu, na rzecz którego zajęcia zostały przeprowadzone. Osoba ubiegająca się o certyfikację jest zobowiązana przedstawić dowody potwierdzające, że zajęcia zostały przeprowadzone należycie, w szczególności referencje albo inne dokumenty takie jak protokół zdawczo-odbiorczy lub notatka służbowa, sporządzone przez podmiot, na rzecz którego zajęcia zostały przeprowadzone. Jeżeli z uzasadnionej i obiektywnej przyczyny osoba ubiegająca się o certyfikację nie jest w stanie uzyskać ww. dokumentów, przedstawia oświadczenie, które podlega ocenie instytucji certyfikującej. Instytucja certyfikująca może zweryfikować oświadczenie, kierując się do wskazanego w dokumencie podmiotu. 1.2. Zasoby kadrowe Komisja walidacyjna składa się z co najmniej 2 osób. Przewodniczący komisji walidacyjnej posiada: – co najmniej stopień naukowy doktora, – udokumentowane doświadczenie w przeprowadzeniu co najmniej jednego kursu trenerskiego skierowanego do naukowców, trwającego co najmniej 32 godziny, – udokumentowane doświadczenie z przeprowadzenia co najmniej 1000 godzin zajęć praktycznych (np. szkoleń lub laboratoriów) dla studentów, naukowców, przedstawicieli biznesu lub innych osób dorosłych lub udokumentowane, co najmniej 5-letnie doświadczenie w prowadzeniu szkoleń i zajęć dydaktycznych. Członek komisji posiada: – co najmniej tytuł zawodowy magistra lub równorzędny, – udokumentowane doświadczenie z przeprowadzenia co najmniej 500 godzin zajęć praktycznych (np. szkoleń lub laboratoriów) dla studentów, naukowców, przedstawicieli biznesu lub innych osób dorosłych lub udokumentowane, co najmniej 5-letnie doświadczenie w prowadzeniu szkoleń i zajęć dydaktycznych. 1.3. Sposób organizacji walidacji oraz warunki organizacyjne i materialne Walidacja jest podzielona na 3 części. Część pierwsza obejmuje analizę dowodów i deklaracji. Część druga obejmuje test teoretyczny. Część trzecia – praktyczna obejmuje obserwację w warunkach symulowanych lub rzeczywistych oraz wywiad swobodny lub ustrukturyzowany. Zaliczenie danej części walidacji dopuszcza do przystąpienia do kolejnej części walidacji. W przypadku realizacji części teoretycznej weryfikacji w trybie stacjonarnym instytucja certyfikująca zapewnia salę wyposażoną w sposób umożliwiający osobom ubiegającym się o certyfikację swobodną pracę w systemie elektronicznym albo wydrukowane arkusze testowe i przybory piśmiennicze. W przypadku realizacji części teoretycznej weryfikacji w trybie zdalnym instytucja certyfikująca umożliwia osobom ubiegającym się o certyfikację korzystanie z systemu elektronicznego gwarantującego samodzielną pracę i ochronę danych osobowych. W przypadku weryfikacji metodą obserwacji w warunkach symulowanych osoba ubiegająca się o certyfikację zapewnia co najmniej 6-osobową grupę do przeprowadzenia symulacji oraz pracownię wyposażoną w sprzęty i materiały umożliwiające przeprowadzenie zajęć i ich obserwację, tj.: tablicę interaktywną, laptop, głośniki, stanowisko komputerowe z podłączonym rzutnikiem multimedialnym do przeprowadzenia prezentacji. Osoba ubiegająca się o certyfikację współpracuje z instytucją certyfikującą w określeniu i organizacji narzędzi szkoleniowych przewidzianych dla planowanych zajęć, np. gier, plansz, zestawów kreatywnych. 2. Etapy identyfikowania i dokumentowania Instytucja certyfikująca zapewnia doradcę wspierającego osobę ubiegającą się o certyfikację na etapie identyfikowania i na etapie dokumentowania posiadanych efektów uczenia się. Doradca powinien posiadać wiedzę z zakresu zasad i metod weryfikacji dowodów potwierdzających posiadanie danych efektów uczenia się oraz znać efekty uczenia się i kryteria ich weryfikacji zawarte w kwalifikacji znajdującej się w obszarze jego doradztwa.
