Przepisy Ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. z 2020 r. poz. 2050, z późn. zm.) i Ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2021 r. poz. 1119, z późn. zm.) zobowiązują do podejmowania działań profilaktycznych organy administracji publicznej, jednostki samorządu terytorialnego oraz wiele innych podmiotów, w tym szkoły i placówki systemu oświaty. Przepisy prawa oświatowego nakładają na te ostatnie obowiązek realizacji programu wychowawczo-profilaktycznego odnoszącego się do problematyki narkomanii i używania alkoholu. Zgodnie z przepisami Ustawy o zdrowiu publicznym (Dz. U. z 2021 r., poz. 1956, z późn. zm.) oraz rozporządzeniem Rady Ministrów w sprawie Narodowego Programu Zdrowia (NPZ), podmioty zobowiązane do realizacji zadań z zakresu przeciwdziałania narkomanii lub problemom alkoholowym, w tym jednostki samorządu terytorialnego, powinny w szczególności wdrażać i wspierać programy profilaktyczne oparte na naukowych podstawach. Jednocześnie jednym z zadań NPZ jest doskonalenie umiejętności kadr w zakresie profilaktyki i podejmowania skutecznych interwencji. W oparciu o raport “Informacja o zrealizowanych lub podjętych zadaniach z zakresu zdrowia publicznego w roku 2016 i 2017” (do pobrania ze strony www.bip.kprm.gov.pl)
“Jednostki Samorządu Terytorialnego najwięcej zadań realizowały w ramach drugiego celu operacyjnego, czyli profilaktyki i rozwiązywania problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych, uzależnieniami behawioralnymi i innymi zachowaniami ryzykownymi. W 2016 r. liczba zadań w ramach drugiego celu operacyjnego wynosiła 10,7 tys. (stanowiło to ok. 46% ogółu), w 2017 r. liczba ta spadła do 10,4 tys., ale w związku z mniejszą liczbą sprawozdanych w tym roku zadań stanowiło to około 49%”. Jak wynika z analizy ankiet PARPA G1, samorządy lokalne w 2020 roku na działania związane z profilaktyką przeznaczyły ok. 10% wszystkich środków pochodzących z opłat za zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych, czyli ponad 60 mln złotych. Są to bardzo duże kwoty, umożliwiające prowadzenie działań profilaktycznych na masową skalę. W różnych rodzajach oddziaływań profilaktycznych uczestniczyło w 2020 r. ponad 2,3 mln dzieci i młodzieży, a w ich prowadzenie zaangażowanych było ok. 50 tys. nauczycieli. Nie zawsze jednak powszechność realizowanych działań przekłada się na ich wysoką jakość, a decyzje o realizacji różnych przedsięwzięć podejmowane są bez należytego oparcia w diagnozie i bez wykorzystania wiedzy naukowej na temat skutecznych strategii profilaktycznych. Tylko w co czwartym samorządzie lokalnym (624 gminy) realizowany jest program znajdujący się w bazie polskiego Systemu Rekomendacji Programów Profilaktycznych i Promocji Zdrowia Psychicznego. Na realizację rekomendowanych programów wydano niespełna 10% środków przeznaczonych przez gminy na programy i działania profilaktyczne. I chociaż każdego roku obserwujemy wzrost liczby gmin sięgających po rekomendowane programy, to nadal są one wykorzystywane w niewielkim stopniu. Należy zwrócić uwagę na fakt, że wśród działań realizowanych przez gminy znajdują się nie tylko takie, o których skuteczności w zakresie ograniczania spożycia alkoholu wśród młodych ludzi nic nie wiemy, ale także takie, które w wyniku prowadzonych badań naukowych uznano za nieskuteczne. Dotyczy to przede wszystkim krótkich, incydentalnych form edukacji jak prelekcje, pogadanki, konkursy, spektakle, festyny. “Problem niskiej skuteczności profilaktyki dostrzeżono nie tylko w Polsce, ale również w innych krajach Unii Europejskiej. Dlatego Komisja Europejska od 2017 r. finansuje działania zmierzające do opracowania europejskiego programu szkoleń dla osób odpowiedzialnych za kształtowanie i realizację strategii i programów profilaktycznych. Już wcześniej organy Unii Europejskiej zwracały uwagę na konieczność rozwoju i szerszego rozpowszechnienia skutecznych, opartych na wiedzy, programów i praktyk przeciwdziałania narkomanii, problemom alkoholowym i promocji zdrowia psychicznego. Podkreślano też konieczność zintensyfikowania współpracy pomiędzy krajami członkowskimi, w celu wymiany doświadczeń i transferu wiedzy. Działania te obejmują upowszechnienie standardów programów profilaktyki, wiedzy na temat ewaluacji, popularyzację programów spełniających kryteria dobrej jakości”. (kontrola NIK “Profilaktyka uzależnień od alkoholu i narkotyków” https://www.nik.gov.pl/kontrole/P/19/094 (dostęp 3.06.2020). Działania z zakresu profilaktyki uzależnień realizowane są głównie przez pracowników oświaty oraz osoby działające na rzecz podmiotów spoza sektora finansów publicznych, w tym organizacji pozarządowych. Zgodnie z danymi Głównego Urzędu Statystycznego (raport “Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2018 /2019”, Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w Gdańsku, 2019
https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/oswiata-i-wychowanie-w-roku-szkolnym-20182019,1,14.html
dostęp 3.06.2020) w roku szkolnym 2018 / 2019 w placówkach wychowania przedszkolnego i szkołach różnych typów było zatrudnionych łącznie 463 864 nauczycieli (w przeliczeniu na pełne etaty). Część z tych osób posiada kwalifikacje w zakresie profilaktyki i będzie zainteresowana ich potwierdzeniem. Natomiast w odniesieniu do grupy osób działających w podmiotach spoza sektora finansów publicznych, danych może nam dostarczyć Raport z realizacji projektu “Profnet. Wsparcie organizacji pozarządowych, realizujących profilaktykę uzależnień” przeprowadzonego ze środków Funduszy EOG w ramach programu Obywatele dla Demokracji przez Fundację Praesterno, Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Uniwersytet Warszawski i Polskie Towarzystwo Zapobiegania Narkomanii
https://www.profnet.org.pl/organizacje-w-polsce/charakterystyka-organizacji/. Informacje w nim zawarte wskazują, że przedmiotem działalności dla 43,1 % organizacji spośród 715 przebadanych jest promocja zdrowia psychicznego oraz profilaktyka w zakresie odpowiednio dla 63,1% organizacji - używania narkotyków, dla 88,9% - picia alkoholu, dla 88,9% - palenia papierosów, dla 32,8% - profilaktyka uzależnień behawioralnych. Analogicznie jak w przypadku nauczycieli, pracownicy, wolontariusze oraz członkowie tych organizacji mogą być zainteresowani potwierdzeniem ww. kwalifikacji. Zgodnie z opiniami organizacji pozarządowych liczba osób, specjalistów posiadających kompetencje w zakresie realizacji profilaktyki opartej na naukowych podstawach i sprawdzonej, skutecznej strategii jest niewystarczająca. Wniosek ten można sformułować na podstawie wyników badania w ramach ww. projektu „Profnet. Wsparcie organizacji pozarządowych, realizujących profilaktykę uzależnień” przeprowadzonego wśród organizacji pozarządowych prowadzących działalność profilaktyczną w obszarze przeciwdziałania uzależnieniom. Wiedza i umiejętności dotyczące profilaktyki uzależnień to tematyka szkoleń, którą zainteresowanych było 72% organizacji spośród 203 uczestniczących w badaniu. Wobec aktualnego braku uregulowań, umożliwiających weryfikację umiejętności osób zaangażowanych w profilaktykę używania substancji psychoaktywnych i zachowań prowadzących do zaburzeń behawioralnych istnieje pilna potrzeba systemowego podejścia do zagadnienia kwalifikacji ww. osób. Potrzebę zadbania o jakość tworzonych i realizowanych programów profilaktycznych wyrażają zarówno eksperci z dziedziny profilaktyki opartej na naukowych podstawach, osoby decydujące o wydawaniu środków publicznych na działania profilaktyczne adresowane do dzieci i młodzieży, jak i autorzy programów rekomendowanych (Ocena funkcjonowania Systemu Rekomendacji Programów Profilaktycznych i Promocji Zdrowia Psychicznego. Raport z badań jakościowych, Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, 2020 maszynopis). Postulują oni między innymi: wprowadzenie zawodu profilaktyka, ustalenie sposobu weryfikowania kompetencji osób realizujących programy profilaktyczne w środowisku szkolnym oraz podniesienie poziomu wiedzy na temat skutecznych strategii profilaktycznych i prowadzenia badań ewaluacyjnych programów profilaktycznych (tamże). Umożliwienie potwierdzania kwalifikacji pozwoli powierzać zadania z zakresu profilaktyki uzależnień w szkołach, placówkach systemu oświaty, w społecznościach lokalnych osobom posiadającym zweryfikowane umiejętności podejmowania skutecznych działań profilaktycznych i przyczyni się do podniesienia jakości profilaktyki w Polsce.