1. Znaczenie sportu i aktywności fizycznej dla rozwoju dzieci i młodzieży.
Sport jest aktywnością, która pozwala na rozwijaniu zarówno umiejętności fizycznych, jak i umiejętności życiowych (ang. life skills) [1,2]. Według wyników badań [3,4] trening sportowy przynosi korzyści w zakresie sprawności, zdrowia fizycznego i psychicznego. Wpływa między innymi na: wzrost siły i kondycji, poprawę sprawności fizycznej i koordynacji ruchowej, redukcję stresu i poprawę nastroju, czy też poprawę koncentracji. Młodzież uprawiająca sport rzadziej sięga po narkotyki i charakteryzuje się rzadszym zaangażowaniem w ryzykowne zachowania seksualne [3,4].
1.1. Trening mentalny jako forma wsparcia rozwoju i edukacji dzieci i młodzieży.
Trening mentalny jest jedną z form edukowania, którą z powodzeniem można wykorzystywać podczas zajęć sportowych dla dzieci i młodzieży, czy zajęć z wykorzystaniem gier i zabaw ruchowych. Istotą treningu mentalnego jest stosowanie różnych ćwiczeń mentalnych, poprzez które kształtuje się i rozwija szereg umiejętności przydatnych w odnoszeniu sukcesów sportowych, szkolnych czy życiowych [5,6,28]. Dzięki treningowi mentalnemu można wydobyć i podkreślić umiejętności nabywane poprzez sport, które wpływają również na funkcjonowanie dzieci i młodzieży w sytuacjach pozasportowych, w innych kontekstach życiowych, takich jak szkoła, czy rodzina [7]. Ćwiczenia ruchowe pomagają także budować pewność siebie, uczą wyznaczania celów, współpracy, kontrolowania emocji oraz radzenia sobie zarówno z porażką, jak i sukcesem, poprawiają komunikację [1, 8, 9]. Wymienione umiejętności rozwijane poprzez sport, dzięki treningowi mentalnemu dostosowanemu do wieku dzieci i młodzieży, mogą być odkrywane i transferowane (wykorzystywane) w innych, wcześniej już wymienionych dziedzinach życia [8]. Aby taki transfer umiejętności mógł nastąpić, konieczne jest sprzyjające środowisko, a także odpowiednio wyszkolona kadra, np. trenerska, nauczycielska czy wsparcie psychologiczne.
1.2. Wzmacnianie potencjału dzieci i młodzieży.
Szacunkowe dane wskazują, że w Polsce 644 tysiące dzieci i młodzieży uprawia sport (jest zrzeszona w klubach sportowych wg GUS) [10]. Dodatkowo wszystkie dzieci i młodzież objęte obowiązkiem szkolnym, uczestniczą w zajęciach wychowania fizycznego (to ok. 5 mln uczniów w roku szkolnym wg MEN, dane za rok szkolny 2017/2018). Jest to bardzo duża grupa, na którą można pozytywnie oddziaływać, włączając trening mentalny do aktywności fizycznej albo gier i zabaw ruchowych. Dzieci i młodzież mają duży potencjał rozwojowy, łatwiej i szybciej przyswajają wiedzę, szczególnie tę, która przekazywana jest na zasadzie doświadczania, działania w praktyce i poprzez ruch. Coraz większa świadomość potrzeb, jakie mają dzieci i młodzież sprawiła, że zmieniło się podejście do sportu dzieci i młodzieży. Został on wyraźnie wyodrębniony ze sportu wyczynowego, a także sportu wyczynowego młodzieży, w których głównym celem jest osiąganie wyników sportowych, ponieważ spełnia inne funkcje. Jego rolą jest rozwój i wychowanie poprzez sport. Ministerstwo Sportu i Turystyki podkreśla, że priorytetem jest sport dzieci i młodzieży, co pokazują liczby uczestniczących osób (1 720 000 uczestników) w różnych programach sportowych w 2018 r. [11]. Jest to duży potencjał, który można wykorzystać do dwutorowego rozwoju, a więc nie tylko fizycznego, ale również mentalnego dzieci i młodzieży. Rozwój dwutorowy jest wdrażany z powodzeniem w różnych krajach na świecie, m.in. w Kanadzie [12] czy Wielkiej Brytanii [13]. W tych krajach trenerzy, nauczyciele, psycholodzy czy edukatorzy wprowadzają elementy treningu mentalnego do treningu sportowego, albo wykorzystują znajomość treningu sportowego, aktywności ruchowej do podkreślenia i przekazania umiejętności mentalnych. Czasem uświadomienie i wskazanie korzyści płynących z uprawiania sportu jest kluczowe, ponieważ badania pokazują, że młodzi ludzie nie mają świadomości, że podczas ćwiczeń sportowych zyskują coś więcej (nabywają umiejętności mentalne) niż tylko poprawiają kondycję fizyczną [14,15].
1.3. Wymagania wobec trenerów, nauczycieli pracującymi z dziećmi i młodzieżą.
Dla dzieci i młodzieży, która uprawia sport czy uczestniczy w zorganizowanej aktywności fizycznej, trenerzy, instruktorzy lub nauczyciele stają się osobami znaczącymi, a często również autorytetami. Osobom tym rodzice i instytucje zatrudniające stawiają szereg wymagań. Poza oczywistymi obszarami rozwoju fizycznego (technika, taktyka i motoryka), którymi powinien zajmować się trener, do jego zadań należy również dbałość o pozytywną dwukierunkową komunikację na linii trener – zawodnik i budowanie wzajemnego szacunku, w tym szacunku do innych trenerów i zawodników (również z drużyny przeciwnej). Na zajęciach sportowych propagowana jest zasada fair play oraz umiejętność przekazywania konstruktywnej informacji zwrotnej, wyznaczania celów (mistrzowskich i zadaniowych), kontrolowania emocji oraz zwiększana jest pewność siebie [8,16,17,18]. Według 75% rodziców dzieci uczęszczających na sportowe zajęcia pozaszkolne dobry trener to taki, który posiada duże umiejętności interpersonalne, a także ma umiejętności pedagogiczne i mentorskie [19]. O trenerach, którzy spełniają takie wymagania mówi się „trenerzy dwóch celów” (ang. double goal coach) [20], ponieważ w ich pracy z dziećmi i młodzieżą najważniejsze są dwa zadania: poprawa aspektów fizycznych i umiejętności rywalizacji oraz wychowywanie poprzez sport. W Polsce aktualnie brakuje możliwości potwierdzenia kompetencji trenerskich do pracy z dziećmi i młodzieżą, czyli grupą, która wymaga wyjątkowego traktowania.
Z kolei od nauczycieli, poza nauczaniem przedmiotowym, również oczekuje się działań profilaktycznych i wychowawczych. W pracy nauczyciel powinien prezentować m.in. takie umiejętności, jak: komunikowanie się, motywowanie uczniów, rozwiązywanie sytuacji trudnych, zarządzanie stresem (swoim i uczniów), trafne dobieranie strategii nauczania i uczenia się, tworzenie środowiska, które zapewnia wysoką samoocenę i wiarę w siebie, wspomaganie młodzieży w kształtowaniu jej planów [21,22,23].
2. Zapotrzebowanie na kwalifikacje z obszaru wsparcia dzieci i młodzieży poprzez wykorzystanie treningu mentalnego.
Aktualna sytuacja w szkołach na każdym poziomie edukacji wskazuje na potrzeby zwiększenia dostępu do pomocy pedagogicznej i psychologicznej. W placówkach oświatowych obserwuje się zapotrzebowanie na specjalistów, którzy mogliby się zająć pomocą uczniom oraz ich edukacją w zakresie radzenia sobie m.in. z emocjami, stresem, czy presją rówieśniczą. Niniejsza kwalifikacja może wspomóc działania i plany Ministerstwa Edukacji Narodowej na najbliższe lata, których celem jest zapewnienie pomocy psychologicznej w każdej szkole. W wyniku wdrażania tych planów wzrośnie zapotrzebowanie na specjalistów z potwierdzonymi kwalifikacjami dotyczącymi pracy z dziećmi w zakresie radzenia sobie ze stresem i emocjami. Osoby, które będą posiadały niniejszą kwalifikację, będą w stanie poprowadzić zajęcia treningu mentalnego, poruszającego aspekty psychologiczne, reagować na potrzeby uczniów oraz prowadzić działania o charakterze profilaktycznym/prewencyjnym [24,25].
W związku ze zmieniającymi się potrzebami dzieci i młodzieży co do formy i atrakcyjności zajęć, a także oczekiwaniami rodziców co do tego, aby zajęcia spełniały więcej niż jedną funkcję, rośnie zapotrzebowanie na atrakcyjne formy zajęć, które skupiają się na rozwoju fizycznym i jednocześnie kształtują charakter dziecka [26]. Potwierdza to wzrost popularności różnego rodzaju akademii rozwoju poprzez sport czy też klubów sportowych, które poza osiąganiem wyników sportowych, skupiają się także na rozwoju i wychowaniu dzieci, a także oferują innowacyjne programy sportowe, m.in. Alternatywne Lekcje WF [27].
Proponowana kwalifikacja odpowiada na te zmieniające się oczekiwania, gdzie ogromny potencjał sportu jest wykorzystywany do celowego i świadomego wspierania dzieci i młodzieży w ich rozwoju mentalnym i wychowaniu. Jej wprowadzenie umożliwi potwierdzenie posiadania umiejętności przez osoby, które chcą pracować z dziećmi i młodzieżą właśnie w tych obszarach.
Bibliografia:
[1] Goudas, M., Dermitzaki, I., Leondari, A., Danish, S. (2006). The effectiveness of teaching a life skills program in a physical education context. European Journal of Psychology of Education, 21(4), 429-438.
[2] Goudas, M., Giannoudis, G. (2008). A Team-Sports-Based Life-Skills Program in a Physical Education Context. Learning And Instruction, 18(6), 528-536.
[3] Chromiński Z. (1997). Aktywność ruchowa dzieci i młodzieży. Warszawa: IWZZ.
[4] Gruszkowska, M. (2013). Aktywność fizyczna i psychika. Korzyści i zagrożenia. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
[5] Kłodecka-Różalska, J. (2006). O Treningu Mentalnym, dorobku i przyszłych zastosowaniach psychologii w polskim sporcie. Wychowanie Fizyczne i Sport, 4, 205-214.
[6] Rychta, T. (2006). Trening umiejętności psychologicznych w sporcie. Kontrowersje teoretyczne i praktyczne. Studia Humanistyczne, 17-23.
[7] Danish, S. J., Donohue, T. (1995). Understanding media’s influence on the development of antisocial and prosocial behavior. W: R. Hampton, P. Jenkins, T. Gullota, Preventing violence in America (s. 133-156). Thousand Oaks, CA: Sage.
[8] Gould, D., Chung, Y., Smith, P., White, J. (2006). Future Directions in Coaching Life Skills: Understanding High School Coaches' Views and Needs. Athletic Insight: The Online Journal of Sport Psychology, 8(3), 1-9.
[9] Harwood, C., Anderson, R. (2015). Coaching psychological skills in youth football: Developing the 5Cs. Bennion Kearny.
[10]https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5495/1/3/1/kultura_fizyczna_w_polsce_w_2013-2014.pdf
[11] https://www.msit.gov.pl/ftp/folder/3_Lata_w_MSiT.pdf
[12] http://sportforlife.ca
[13] https://the5cs.co.uk/about/who-we-are/
[14] Institute of Youth Sport (2012). You, School and PE Survey Analysis for the Youth Sport Trust
[15] Women’s Sport and Fitness Foundation (2012). Changing the Game for Girls
[16] Gould, D., Collins, K., Lauer, L., Chung, Y. (2007). Coaching life skills through football: A study of award winning high school coaches. Journal of applied sport psychology, 19(1), 16-37.
[17] Alfermann, D., Geisler, G., Okade, Y. (2013). Goal orientation, evaluative fear, and perceived coach behavior among competitive youth swimmers in Germany and Japan. Psychology of sport and exercise, 14(3), 307-315.
[18] Zawalski, K. (2004). Kodeks etyczny trenera–założenia do projektu. Sport Wyczynowy, 11-12.
[19]https://sportbm.pl/storage/app/media/sportbm/raporty/blue_media_raport_pozaszkolna_edukacja_sportowa_dzieci.pdf
[20] Thompson, J. (2003). The double-goal coach: Positive coaching tools for honoring the game and developing winners in sports and life. Harper Collins.
[21] Reczek-Zymróz, Ł. (2011). Współczesne funkcjonowanie nauczycieli w edukacji wczesnoszkolnej. Zeszyty Naukowe Małopolskiej Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Tarnowie, (1 (18), 125-137.
[22] Jabłoński, S. (2013). Wizja szkoły XXI wieku: kluczowe kompetencje nauczyciela a nowa funkcja edukacji.
[23] Knap-Stefaniuk, A. (2017). Wyzwania we współczesnej edukacji–znaczenie wiedzy z zakresu psychologii rozwojowej, nowe role nauczyciela i kształcenie dorosłych. Kwartalnik Naukowy Uczelni Vistula, (2 (52)), 197-213.
[24] http://serwisy.gazetaprawna.pl/edukacja/artykuly/1102458,pomoc-dla-ucznia-z-problemami- psychologa-i-pedagoga-w-kazdej-szkole.html
[25] https://men.gov.pl/ministerstwo/dla- mediow/wyjasnienia/men-dotrzymuje-obietnic-komentarz-do-artykulu-opublikowanego-w- dzienniku-gazecie-prawnej-16-04-2018-r.html
[26] https://bluemedia.pl/pressroom/informacje-prasowe/jakie-sporty-uprawiaja-polskie-dzieci-raport
[27] http://alternatywnelekcjewf.pl
[28] Pana, J. (2013). Trening mentalny. Gry i zabawy dla dzieci. Septem
