Kwalifikacja odpowiada na rosnące zapotrzebowanie na profesjonalnych edukatorów rozwijających kompetencje przyszłości. Opublikowany w maju 2023 roku raport Światowego Forum Ekonomicznego jako najważniejsze kompetencje przyszłości wskazuje: myślenie analityczne, umiejętność projektowania i programowania technologii, kreatywność i oryginalność, rzetelność i przywiązywanie uwagi do szczegółu, empatię i aktywne słuchanie, motywację i samoświadomość, przywództwo i wpływ społeczny, ciekawość i uczenie się przez całe życie, umiejętność kontrolowania jakości (Future of Jobs Report 2023, https://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs_2023.pdf , s. 42 i n.). Gospodarka potrzebuje osób z takimi kompetencjami. W badaniu, którym w 2021 r. objęto przedstawicieli kadry zarządzającej przedsiębiorstw, aż 86% respondentów uznało umiejętności analityczne związane z wykorzystaniem technologii za bardzo lub ekstremalnie ważną kompetencję przyszłości (w grupie kompetencji kognitywnych), a aż 88% respondentów uznało za takie - nieszablonowe myślenie i kreatywną adaptację rozwiązań (J. Łapińska, A. Sudolska, M. Zinecker, Raport z badań empirycznych w zakresie kompetencji i zawodów przyszłości, Radom 2022, https://przemyslprzyszlosci.gov.pl/uploads/2022/07/Raport-z-badan-empirycznych-w-zakresie-kompetencji-i-zawodow-przyszlosci.pdf , s. 31). Z kolei aż 96% wskazało te kompetencje jako bardzo lub ekstremalnie ważne w ramach projekcji znaczenia kompetencji kognitywnych w perspektywie do 2030 roku (tamże, s. 32). Choć respondenci zwracają uwagę na dobre przygotowanie swoich pracowników w zakresie tych kompetencji, to jednak autorzy raportu oceniają, że jest to rezultat odpowiedniego doboru pracowników i ich szkolenia (tamże, s. 39-40). Edukacja w niewystarczającym stopniu skupia się na kształtowaniu takich kompetencji. Jak bowiem pokazuje badanie przeprowadzone na przełomie 2018 i 2019 r. wśród studentów, co czwarty z nich na uważał, że na jego uczelni w ogóle nie uczy się rozwiązywania złożonych problemów ani krytycznego myślenia, a aż co trzeci, że w ogóle nie uczy się kreatywności oraz wykorzystywania nowych programów i narzędzi cyfrowych; większość spośród pozostałych wskazała zaś, że na ich uczelniach uczy się tych kompetencji tylko na poziomie podstawowym (R. Włoch, K. Śledziewska, Kompetencje przyszłości. Jak je kształtować w elastycznym ekosystemie edukacyjnym?, DELab UW, Warszawa 2019, https://startup.pfr.pl/media/filer_public/cf/27/cf27122f-2285-4c9d-a7fe-c7967125cafa/raport_kompetencje_przyszlosci.pdf , s. 26-27). Te i podobne kompetencje przyszłości w optymalny sposób rozwijane są przez edukację interdyscyplinarną opartą na swobodnym eksperymentowaniu, oferowaną w podejściu STEAM. W opracowaniu wskazującym rozwiązania w zakresie rozwijania kompetencji przyszłości w ramach szkolnictwa wyższego jako kluczowe rozwiązanie podano pracę w różnego rodzaju laboratoriach (typu Fab Lab, i-Lab czy Media Lab) oraz przykłady takich rozwiązań na wiodących uczelniach (Standardy kształcenia kompetencji przyszłości, red. P. Strojny i in., 2021,
https://startup.pfr.pl/media/filer_public/cf/27/cf27122f-2285-4c9d-a7fe-c7967125cafa/raport_kompetencje_przyszlosci.pdf , s. 23-29).
Wskazane metody są stosowane w ramach różnych podejść edukacyjnych, natomiast STEAM jest jednym z najbardziej skutecznych (Badania: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/feduc.2021.666792/full , https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JRIT-01-2020-0003/full/pdf ) .Stosowanie podejścia STEAM zalecane jest jednak na zdecydowanie wcześniejszych etapach edukacji – już na poziomie szkoły podstawowej (a nawet w edukacji przedszkolnej). Ogólna liczba placówek oświatowych w Polsce w roku 2021/2022 wynosiła: 29.565 (źródło: GUS, Oświata i wychowanie szkolne w roku szkolnym 2021/2022, https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/oswiata-i-wychowanie-w-roku-szkolnym-20212022,1,17.html ). W każdej z placówek może zostać wdrożone podejście STEAM. Założenie to przyświecało rządowemu programowi Laboratoria Przyszłości, który miał za zadanie uzupełnić bazę materialną szkół podstawowych w celu efektywnego prowadzenia zajęć rozwijających u uczniów pożądane kompetencje. Jak wskazano w oficjalnej informacji o programie: “Celem inicjatywy jest wsparcie wszystkich szkół podstawowych w budowaniu wśród uczniów kompetencji przyszłości z tzw. kierunków STEAM (nauka, technologia, inżynieria, sztuka oraz matematyka). W ramach Laboratoriów Przyszłości organy prowadzące szkoły otrzymają od państwa wsparcie finansowe warte ponad miliard złotych, dzięki któremu miliony polskich uczniów będą mogły uczyć się poprzez eksperymentowanie i zdobywać w ten sposób praktyczne umiejętności” (Laboratoria przyszłości. O programie, https://www.gov.pl/web/laboratoria ). Szacuje się, że ok. 13.272 szkoły wzięły udział w programie Laboratoria Przyszłości (źródło: https://www.gov.pl/web/laboratoria/szkoly-w-programie). Jednocześnie zdano sobie sprawę z poważnej luki w przygotowaniu nauczycieli do prowadzenia zajęć z wykorzystaniem podejścia STEAM. Zaowocowało to bogatą, lecz zarazem niejednorodną ofertą szkoleń dla nauczycieli w zakresie podejścia STEAM, w których niejednokrotnie przesadną rolę przypisuje się przygotowaniu do pracy z konkretnym sprzętem. W niedostatecznym stopniu zaś rozwija się znajomość założeń i umiejętność prowadzenia zajęć w ramach podejścia STEAM.
Pojawiła się zatem potrzeba ustandaryzowania kluczowych kompetencji edukatora STEAM, zarówno w celu uporządkowania oferty szkoleń, jak i w celu ujednolicenia zasad potwierdzania tych kompetencji, tak aby zajęcia STEAM prowadzone były przez dobrze przygotowanych edukatorów. Proponowana kwalifikacja pomoże zainteresowanym nauczycielom obrać właściwą ścieżkę przygotowania do prowadzenia zajęć zgodnie z podejściem STEAM. W istotny sposób wzmocni to pozytywny efekt rządowego programu Laboratoria Przyszłości.
Ideą podejścia STEAM jest łączenie różnych dziedzin, wykorzystanie pracy projektowej, czy też technik wspierających kreatywność, nie zaś wyłącznie stosowanie nowoczesnego sprzętu, dlatego może być ono stosowane również w placówkach nie posiadających wyspecjalizowanych pracowni. Otwiera to zapotrzebowanie na wykwalifikowanych edukatorów praktycznie w każdej placówce. Może być stosowane na każdym etapie edukacji, zarówno w obszarze edukacji formalnej, jak i pozaformalnej, we wszystkich typach zajęć rozwijających kompetencje u dzieci i młodzieży. Umiejętności prowadzenia zajęć zgodnie z podejściem STEAM mogą być wykorzystywane zarówno przez nauczycieli, jak też np. doradców zawodowych, bibliotekarzy, trenerów kompetencji cyfrowych, trenerów kompetencji przyszłości, wychowawców świetlicy szkolnej lub środowiskowej, trenerów zajęć pozalekcyjnych, pracowników domu kultury, czy też innych instytucji posiadających w swojej ofercie zajęcia dla dzieci i młodzieży.
Włączenie opisywanej kwalifikacji do ZSK pozwoli osobom posiadającym określony zestaw kompetencji związanych z prowadzeniem zajęć zgodnie z podejściem STEAM uzyskać wiarygodny certyfikat. Wesprze to osoby zarządzające placówkami edukacyjnymi w skompletowaniu odpowiednio przygotowanej kadry.
1. Etap weryfikacji
1.1. Metody przeprowadzania walidacji
Do weryfikacji efektów uczenia się określonych w zestawie 1 „Znajomość podejścia STEAM i jego zastosowań” można stosować następujące metody:
– test teoretyczny (pisemny lub ustny) lub
– wywiad ustrukturyzowany.
Do weryfikacji efektów uczenia się określonych w zestawie 2 „Planowanie i przygotowanie procesu dydaktycznego z wykorzystaniem podejścia STEAM” stosuje się następujące
metody:
– obserwację w warunkach symulowanych (zadanie praktyczne, studium przypadku) lub
– test teoretyczny pisemny (studium przypadku), lub
– analizę dowodów i deklaracji.
Do weryfikacji efektów uczenia się określonych w zestawie 3 „Prowadzenie procesu dydaktycznego z wykorzystaniem podejścia STEAM” stosuje się następujące metody:
– obserwację w warunkach symulowanych (zadanie praktyczne) lub rzeczywistych lub
– analizę dowodów i deklaracji (przeprowadzoną na podstawie dowodu w postaci nagrania lub nagrań z zajęć przeprowadzonych przez osobę przystępującą do walidacji).
Do weryfikacji efektów uczenia się określonych w zestawie 4 „Ewaluacja i rozwój rozwiązań w podejściu STEAM” stosuje się następujące metody:
– obserwację w warunkach symulowanych (zadanie praktyczne, studium przypadku) lub
– test teoretyczny pisemny (studium przypadku), lub
– wywiad ustrukturyzowany lub swobodny, lub
– analizę dowodów i deklaracji.
W celu przeprowadzenia analizy dowodów i deklaracji na etapie weryfikacji efektów uczenia się instytucja certyfikująca określa i podaje do wiadomości osobom przystępującym
do walidacji:
– rodzaje dopuszczalnych dowodów i deklaracji oraz formę, w jakiej powinny być przedstawione,
– dodatkowe kryteria, jakie powinny spełniać dowody i deklaracje (jeżeli będzie taka potrzeba),
– reguły oceniania (na jakiej podstawie zostanie wydana decyzja).
Podstawową formą walidacji jest forma stacjonarna. W szczególnych sytuacjach (np. w sytuacji epidemicznej ograniczającej możliwość kontaktów bezpośrednich osób przystępujących
do walidacji z komisją walidacyjną) jest możliwe zastosowanie innych form walidacji (np. formy zdalnej) przy zachowaniu wszelkich zasad zapewniania jakości oraz
obowiązku sprawdzenia wszystkich efektów uczenia się wraz z kryteriami ich weryfikacji.
Instytucja certyfikująca zapewnia możliwość przeprowadzenia weryfikacji efektów uczenia się u osób z niepełnosprawnościami.
1.2. Zasoby kadrowe
Weryfikację efektów uczenia się przeprowadza komisja walidacyjna składająca się z co najmniej 3 osób. Przewodniczący komisji walidacyjnej spełnia łącznie następujące warunki:
1) posiada wykształcenie wyższe;
2) posiada co najmniej 2-letnie doświadczenie w stosowaniu podejścia STEAM lub w zakresie jednej z dziedzin podejścia STEAM oraz:
a) ukończył kurs w zakresie stosowania podejścia STEAM lub
b) posiada kwalifikację wolnorynkową „Wspieranie uczenia się dzieci i młodzieży z wykorzystaniem podejścia STEAM”, lub
c) posiada nadaną za granicą kwalifikację dotyczącą stosowania podejścia STEAM porównywalną z kwalifikacją wolnorynkową „Wspieranie uczenia się dzieci i młodzieży
z wykorzystaniem podejścia STEAM”;
3) posiada doświadczenie w prowadzeniu procesów walidacji.
Każdy z pozostałych członków komisji walidacyjnej posiada co najmniej 2-letnie doświadczenie w stosowaniu podejścia STEAM lub w zakresie jednej z dziedzin podejścia
STEAM oraz:
1) ukończył kurs podejścia STEAM lub
2) posiada kwalifikację wolnorynkową „Wspieranie uczenia się dzieci i młodzieży z wykorzystaniem podejścia STEAM”, lub
3) posiada nadaną za granicą kwalifikację dotyczącą stosowania podejścia STEAM porównywalną z kwalifikacją wolnorynkową „Wspieranie uczenia się dzieci i młodzieży
z wykorzystaniem podejścia STEAM”.
Co najmniej jeden członek komisji walidacyjnej oprócz wymogów, o których mowa powyżej, dodatkowo spełnia następujące warunki:
1) reprezentuje środowisko szkolne;
2) reprezentuje jedną z dziedzin podejścia STEAM;
3) posiada doświadczenie w zakresie prowadzenia zajęć zgodnie z podejściem STEAM;
4) posiada doświadczenie w stosowaniu technik facylitacji lub mentoringu lub doświadczenie w zakresie rozwijania kompetencji związanych z facylitacją i mentoringiem.
Warunki, o których mowa w pkt 1–4 powyżej, muszą być spełnione łącznie w ramach całego składu komisji walidacyjnej.
Dopuszcza się, aby jeden członek komisji walidacyjnej spełniał więcej niż jeden z powyższych warunków.
1.3. Warunki organizacyjne i materialne
Instytucja prowadząca walidację jest obowiązana do zapewnienia:
– sal, wyposażenia i materiałów do prowadzenia walidacji zgodnie z metodami przeprowadzenia walidacji,
– możliwości przeprowadzenia przykładowych zajęć (wymagane są: obecność co najmniej 6 uczestników, sala, wyposażenie),
– dostępności dla osób z niepełnosprawnościami – co najmniej: wind, drzwi, ciągów komunikacyjnych dostosowanych do osób z niepełnosprawnościami, możliwości walidacji
przez Internet, materiałów dostępnych dla osób z niepełnosprawnościami (zapewnienie odpowiedniego kontrastu tekstu, tłumacza języka migowego, materiałów dostosowanych
do potrzeb osób niedowidzących i niewidomych),
– dostępu do Internetu dla komisji walidacyjnej i uczestników,
– dostępu do platformy umożliwiającej przeprowadzenie walidacji w sposób zdalny (w szczególnych wypadkach wskazanych w części 1.1).
2. Identyfikacja i dokumentowanie
Wskazane jest, aby instytucja certyfikująca zapewniała wsparcie dla osób przystępujących do walidacji prowadzone przez doradcę walidacyjnego w zakresie identyfikowania
oraz dokumentowania posiadanych efektów uczenia się. Korzystanie z tego wsparcia nie jest obowiązkowe.
Zadaniem doradcy walidacyjnego jest wsparcie osoby przystępującej do procesu walidacji. Doradca walidacyjny pomaga w zidentyfikowaniu wymaganego doświadczenia i posiadanych
efektów uczenia się oraz w ich rzetelnym udokumentowaniu na potrzeby walidacji. Doradca walidacyjny udziela informacji dotyczących przebiegu walidacji, wymagań
związanych z przystąpieniem do weryfikacji efektów uczenia się oraz kryteriów i sposobów oceny.
2.1. Metody
Etap identyfikowania i dokumentowania może być realizowany w oparciu o dowolne metody służące zidentyfikowaniu posiadanych efektów uczenia się.
2.2. Zasoby kadrowe
W przypadku zapewnienia wsparcia przez doradcę walidacyjnego funkcję takiego doradcy pełni osoba, która posiada:
– doświadczenie w weryfikowaniu efektów uczenia się lub ocenie kompetencji,
– umiejętność stosowania metod i narzędzi wykorzystywanych przy identyfikowaniu i dokumentowaniu kompetencji,
– wiedzę dotyczącą kwalifikacji wolnorynkowej „Wspieranie uczenia się dzieci i młodzieży z wykorzystaniem podejścia STEAM”.
2.3. Sposób organizacji walidacji oraz warunki organizacyjne i materialne etapu identyfikowania i dokumentowania
Instytucja certyfikująca może zapewnić osobom przystępującym do walidacji wsparcie na etapie identyfikowania i dokumentowania. Etap ten może być również realizowany
przez te osoby samodzielnie. Instytucja certyfikująca, która zdecyduje się na wsparcie osób w procesie identyfikowania i dokumentowania, zapewnia warunki umożliwiające tym
osobom indywidualną rozmowę z doradcą walidacyjnym.
3. Wymagania ogólne wynikające z zasad dotyczących walidacji w ramach Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji
Instytucja walidująca:
– stosuje rozwiązania zapewniające rozdzielenie procesów kształcenia i szkolenia od walidacji,
– zapewnia bezstronność osób przeprowadzających walidację,
– zapewnia wszelkie warunki do przeprowadzenia walidacji,
– opracowuje i zapewnia bezstronną i niezależną procedurę odwoławczą, w ramach której osoby uczestniczące w procesie walidacji i certyfikacji mają możliwość odwołania się
od decyzji dotyczących spełnienia wymogów formalnych, walidacji, a także decyzji kończącej walidację,
– w przypadku negatywnego wyniku walidacji jest obowiązana do przedstawienia uzasadnienia decyzji,
– umożliwia walidację modułową, m.in. przez stwierdzanie w raporcie każdego z potwierdzonych efektów uczenia się lub ich zestawów,
– informuje o zasadach i procedurze uznawania osiągnięć i je stosuje.
