Prezentowana kwalifikacja Pozyskiwanie przetwarzanie i wykorzystywanie otwartych danych publicznych jest odpowiedzią na wzrastające potrzeby wszystkich sektorów gospodarki wykorzystujących i przetwarzających dane otwarte. Publiczny dostęp do danych otwartych jest składową procesów transformacji cyfrowej, która stanowi podstawowy motor przemian społecznych, gospodarczych i ekonomicznych w pierwszych dekadach obecnego stulecia. Przyjmuje się, że otwarte dane publiczne są zbiorem wszystkich tych informacji, które zostały wytworzone przez organy publiczne, lub na wytworzenie których organy te poniosły wydatki [1]. Możliwość wykorzystywania i przetwarzania otwartych danych jest obecnie uważana za fundamentalny warunek umożliwiający pojawianie się procesów innowacyjnych w gospodarce oraz zapewniający skuteczne i wydajne postępowanie jednostek w życiu społecznym, politycznym, kulturalnym, naukowym i ekonomicznym państwa [2]. Dzięki zasobom wiedzy, z których można korzystać dzięki dostępowi do otwartych danych, tworzone są nowe i ulepszane są istniejące usługi i produkty, rozwijane są badania naukowe i planowane inwestycje.
Rozumienie znaczenia otwartych danych oraz ich wpływu na procesy gospodarcze i społeczne stanowi podstawę do szeregu działań UE oraz państw członkowskich w dziedzinie tworzenia unijnych i krajowych strategii, polityk i mechanizmów wspierających i kształtujących rozwój tej dziedziny oraz regulujących ją aktów prawnych. Wśród takich można wymienić: Dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1024 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie otwartych danych i ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego (Dz. Urz. UE L 172 z 26.06.2019, str. 56), Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 marca 2014 r. w sprawie Centralnego Repozytorium Informacji Publicznej (Dz. U. poz. 361, z późn. zm.), Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 lutego 2017 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie Centralnego Repozytorium Informacji Publicznej (Dz. U. poz. 492), Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 marca 2020 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie Centralnego Repozytorium Informacji Publicznej (Dz. U. poz. 646), Ustawę z dnia 11 sierpnia 2021 r. o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego (Dz. U. poz. 1641, dalej: Ustawa o otwartych danych).
Ostatni z wymienionych aktów prawnych, Ustawa o otwartych danych, w art. 2 pkt 11 stanowi, że: otwarte dane to informacje sektora publicznego udostępniane lub przekazywane w postaci elektronicznej, bezwarunkowo lub z uwzględnieniem warunków, o których mowa w rozdziale 3 ustawy, kompletne, aktualne, w wersji źródłowej, w otwartym i niezastrzeżonym formacie przeznaczonym do odczytu maszynowego, które są przeznaczone do bezpłatnego ponownego wykorzystywania na tych samych zasadach dla każdego użytkownika, bez konieczności potwierdzania tożsamości przez użytkownika. Tym samym uznano, że otwarte dane są specyficzną kategorią informacji publicznej.
W kontekście strategicznym, zarówno na arenie europejskiej jak też krajowej, od szeregu lat funkcjonowało wiele strategii, w całości lub w części poświęconych rozwojowi swobodnego przepływu danych publicznych. Wśród strategii na poziomie UE można wskazać Europejską strategię w zakresie danych, z 19 lutego 2020 roku, (COM(2020) 66), której celem jest stworzenie europejskiej przestrzeni danych oraz umożliwienie obywatelom, przedsiębiorcom i organizacjom korzystania z takich zasobów, niezależnie od statusu, wielkości czy innych cech. Wśród strategii krajowych należy wyróżnić Program Zintegrowanej Informatyzacji Państwa, który zakładał reorientację administracji publicznej na usługi nakierowane na potrzeby obywatela i rozwój cyfrowych usług publicznych w Polsce oraz Strategię Sprawne i Nowoczesne Państwo 2030, która kładzie nacisk na działania związane z udostępnianiem danych publicznych, ich ponownym wykorzystywaniem i promocją korzystania z takich mechanizmów.
W celu realizacji strategii i polityki otwartości danych publicznych, jeszcze przed przyjęciem przez Sejm wspomnianej Ustawy o otwartych danych, utworzono Program otwierania danych. Powstał on na podstawie Uchwały nr 107/2016 Rady Ministrów z 20 września 2016 r. w sprawie ustanowienia "Programu otwierania danych publicznych" oraz, następującej po niej, aktualnej Uchwały nr 28 Rady Ministrów z dnia 18 lutego 2021 r. w sprawie „Programu otwierania danych na lata 2021-2027” (M.P. poz. 290). Uchwały te wprowadzały i określały strukturę organizacyjną Programu otwierania danych, jak również wskazywały jego działania oraz formy publicznej sprawozdawczości z ich wykonania.
Realizacja Programu otwierania danych publicznych wiązała się z utworzeniem struktury koordynującej tworzenie, funkcjonowanie i wymianę otwartych danych między instytucjami publicznymi, jak również podmiotami rynkowymi udostępniającymi pozyskane dane. Umożliwiono również udostępnianie danych za opłatą przewidzianą przez ustawę. Ponadto program ten utworzył portal Dane otwarte (www.dane.gov.pl), który tworzy platformę pozwalającą na korzystanie z 27268 zbiorów otwartych danych publicznych od 213 dostawców.
Wśród licznych zbiorów otwartych danych publicznych udostępnianych w Polsce jako przykładowe można wyróżnić: portal SDG (Sustainable Development Goals - Cele Zrównoważonego Rozwoju), System Kodowania Jednostek Terytorialnych i Statystycznych (KTS), Polską Klasyfikację Działalności (PKD 2007), Ortofotomapę oraz Dane z państwowego rejestru podstawowych osnów geodezyjnych grawimetrycznych i magnetycznych (PRPOG). Ponadto portal Dane Otwarte zawiera odnośniki do portalu danych GUS, repozytoriów uczelni, portali danych ministerialnych, jak na przykład Rejestr Szkół i Placówek Oświatowych oraz do aplikacji umożliwiających korzystanie ze zbiorów danych otwartych również na urządzeniach mobilnych, czego przykładem są aplikacje Jak Dojadę (rozkłady jazdy komunikacji publicznej miast w Polsce) oraz BRAIAN (Bezkonkurencyjny Retrospektywny Asystent Imion Aplikowanych Noworodkom Niezbędnik przyszłych rodziców), Moja Komenda (umożliwia wyszukanie każdego dzielnicowego w Polsce), IPolak (Aplikacja MSZ zwiększa bezpieczeństwo podróżujących Polaków dzięki takim funkcjom jak przycisk S.O.S. z telefonem alarmowym do najbliższej polskiej placówki) czy STOP COVID ProteGO Safe i Kwarantanna domowa – aplikacje pozwalające kontrolować i zahamować rozprzestrzenianie się koronawirusa SARS-CoV-2 i choroby COVID 19.
Program otwierania danych na lata 2021-2027 zawiera sześć szczegółowych celów, których realizacja co roku jest przedstawiana w publicznie dostępnym raporcie. Cele te to: 1. Zwiększenie dostępności danych w portalu Dane.gov.pl, 2. Poprawa interoperacyjności i jakości danych; 3. Wzrost wykorzystywania i wymiany danych; 4. Stymulowanie rynku ponownego wykorzystywania zasobów kultury i danych naukowych; 5. Współpraca z krajowymi i międzynarodowymi interesariuszami danych oraz 6. Podnoszenie wiedzy i umiejętności pracowników administracji publicznej w zakresie otwierania i zarządzania danymi oraz zwiększanie świadomości społecznej na temat potencjału otwartych danych.
Analiza zawartości portalu Otwarte Dane pozwala potwierdzić jego niezwykle wysoką funkcjonalność oraz stały rozwój, widoczny głównie w przyroście liczby dostawców i zbiorów udostępnianych otwartych danych publicznych. Zgromadzone dane są możliwe do wykorzystania w szeregu aktywności i działań: kształtowaniu lokalnej polityki przestrzennej, procesach inwestycyjnych, tworzeniu polityki oświatowej i zdrowotnej, badaniach statystycznych, marketingu itp. Sprawozdawczość z realizacji Programu Danych otwartych na lata 2021-2027 wskazuje jednak, że mimo przyrostu zasobów, wskaźniki korzystania z cyfrowego dostępu do nich nie wzrastają w spodziewanym stopniu. Tym samym część celu 6. programu, określana jako „zwiększanie świadomości społecznej na temat potencjału otwartych danych” nie jest obecnie realizowana w stopniu pozwalającym na stwierdzenie sukcesu. Oznacza to, że, pomimo ciągle rosnącego potencjału udostępnianych w formie elektronicznej danych otwartych, są one przetwarzane i wykorzystywane przez użytkowników, do których adresowany jest cały tworzony system, w stopniu nie pozwalającym na osiągnięcie oczekiwanych efektów rozwojowych np. w formie wspomnianego kreowania innowacyjnych rozwiązań dla poszczególnych sektorów gospodarki, odkryć naukowych, nowych nurtów w sztuce itp.
Jako główny powód takiej sytuacji można wskazać brak odpowiednich kompetencji wśród grona potencjalnych użytkowników, zwłaszcza klasyfikowanych jako uczestnicy organizacji. Konfrontacja użytkownika z bogatymi i niejednorodnymi zbiorami danych, ich wykorzystanie oraz dalsze przetwarzanie wymagają szeregu kompetencji, między innymi takich jak: umiejętność analizowania potrzeb w zakresie wykorzystania zasobów otwartych danych publicznych, wiedza o strukturze i technikach przeszukiwania zasobów danych, ocena przydatności poszczególnych danych, znajomość uwarunkowań formalno-prawnych związanych z przetwarzaniem i wykorzystaniem danych.
Mimo zapotrzebowania na takie kwalifikacje w obszarze edukacji formalnej szkolnictwa ogólnego oraz branżowego kształcącego np. w zawodach Technik Informatyk i Technik Programista, efekty kształcenia związane z wskazanymi kompetencjami są rozproszone w podstawach programowych dla różnych zawodów informatycznych. Ich występowanie można odnotować w natężeniu niegwarantującym skuteczności po zakończeniu nauki i wejściu na rynek pracy. Przykładem jest tak zwane myślenie komputacyjne/komputatywne, jedynie potencjalnie obecne w programach kilku przedmiotów kształcenia ogólnego [3]. Zagadnienia te nie są również szerzej widoczne w efektach uczenia się różnych kierunków i specjalności studiów. Trudność w zidentyfikowaniu zarysowanych powyżej kompetencji oraz uznawanie części z nich za powszechnie występujące powodują, że istniejąca oferta kursów i szkoleń rynkowych również obejmuje je w niewielkim zakresie. Programy szkoleń rynkowych rozwijających wskazane lub podobne kompetencje niemal nigdy nie grupują ich w jednolitym pakiecie dotyczącym danych otwartych i nie zawierają niemal żadnych rozwiązań walidacyjnych, które mogłyby zapewniać właściwą jakość kształcenia i porównywalność rozwijanych umiejętności.
Reasumując można stwierdzić, że mimo postępującego rozwoju systemu dostępu elektronicznego do danych otwartych i jego ogromnego potencjału, jest on wciąż w fazie początkowej. Braki kompetencyjne pracowników organizacji zorientowanych na przetwarzanie i wykorzystywanie zasobów otwartych danych publicznych wpływają negatywnie na możliwości rozwojowe oraz konkurencyjność polskiej gospodarki, kultury i nauki. Możliwy rozwój edukacji pozaformalnej w zakresie wskazanych obszarów kompetencyjnych powinien wiązać się z odpowiednimi procedurami walidacyjnymi, które zapewni kwalifikacja „Przetwarzanie i wykorzystywanie otwartych danych publicznych”. Warte podkreślenia jest, że stworzy ona możliwość potwierdzenia posiadanych umiejętności i kompetencji nie tylko dla pracowników organizacji, ale dla wszystkich potencjalnych użytkowników otwartych danych publicznych, co zgodne jest z przytaczanymi, europejskimi i krajowymi, aktami prawnymi, strategiami i programami. Kwalifikacja ta umożliwi potwierdzanie kompetencji nabywanych zarówno w drodze edukacji, samokształcenia czy praktyki projektowej. Uzyskiwany certyfikat będzie atrakcyjny zarówno dla jego posiadaczy jak i dla podmiotów rynkowych, gdyż będzie on w sposób obiektywny gwarantował wysoki poziom kompetencji.
Przypisy:
1. Digital Britain. Final Report 2009,
https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/228844/7650.pdf [dostęp: 23.07.2022].
2. Komisja Europejska. Otwarte dane – siła napędowa innowacji, wzrostu gospodarczego oraz przejrzystego zarządzania,
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/ALL/?uri=CELEX%3A52011DC0882 [dostęp: 23.07.2022].
3. J. Stańdo, M. Spławska-Murmyło. Sposoby kształtowania u uczniów zdolności algorytmicznego rozwiązywania problemów, ORE Warszawa 2017, http://www.bc.ore.edu.pl/Content/955/INF_7_1.pdf [dostęp: 23.07.2022].
