Konsensus naukowy jest jednoznaczny − stoimy w obliczu planetarnego kryzysu środowiskowego (IPBES 2019, Bradshaw i in. 2021, IPCC 2021, Lynas i in. 2021). Rozrost cywilizacji oraz postępująca zmiana klimatu powodują gwałtowny zanik bioróżnorodności, z czym wiąże się utrata możliwości podtrzymywania zaawansowanych form życia (IPBES 2019). Mimo to, wciąż nie doceniamy wyzwań związanych z zapewnieniem zrównoważonej przyszłości (Bradshaw i in. 2021).
Będąca odpowiedzią na obecną sytuację biosfery, Unijna Strategia na rzecz Bioróżnorodności 2030 (Komisja Europejska 2020) stanowiąca zasadniczy element Europejskiego Zielonego Ładu (Komisja Europejska 2019), postawiła przed nami ambitny cel odbudowy bioróżnorodności, m. in. poprzez objęcie ochroną 30% powierzchni kontynentu i jego mórz, zwiększanie roli rolnictwa ekologicznego oraz wspierających bioróżnorodność elementów krajobrazu na użytkach rolnych, odwrócenie spadku liczby zapylaczy, przywrócenie 25 000 km rzek naturalnego przepływu, zmniejszenie zużycia pestycydów o połowę oraz posadzenie 3 miliardów drzew do 2030 roku. Podjęcie tych działań oznacza radykalną zmianę w sposobie gospodarowania przestrzenią i zasobami przyrodniczymi. Taka zmiana nie nastąpi bez zakrojonej na szeroką skalę i dogłębnej edukacji społeczeństwa.
Jednym z celów zawartych w Polityce Ekologicznej Państwa 2030 jest „rozwijanie kompetencji (wiedzy, umiejętności i postaw) ekologicznych społeczeństwa”, a jednym z działań jest „prowadzenie kompleksowej edukacji ekologicznej”. Kompleksowa edukacja ekologiczna musi uwzględniać w szczególności zagadnienia dotyczące ochrony i odbudowy bioróżnorodności w teorii i praktyce.
Tymczasem, zgodnie z podstawą programową w szkole podstawowej w klasach V-VIII prowadzona jest jedna lekcja biologii tygodniowo. Jedynie część zagadnień programu biologii to treści środowiskowe. Brakuje zajęć praktycznych i wzmacniania doświadczenia, szkoły nie stwarzają sytuacji wychowawczych (np. pokazujących, że ekologia i troska o bioróżnorodność są czymś “normalnym” i praktykowanym na co dzień), brakuje przy nich przestrzeni do bezpośredniego kontaktu z przyrodą i obserwacji zjawisk. Ponadto, układ lekcji w szkole tradycyjnej nie sprzyja wyjściom w teren w ramach lekcji biologii, a dla wielu dzieci edukacja przyrodnicza kończy się na poziomie szkoły podstawowej. Osoby kształcone w takich realiach zatracają kontakt z przyrodą (Olejak 2021). Nie znając i nie rozumiejąc bioróżnorodności, trudno działać na rzecz ochrony przyrody (Domka 2001). Złą sytuację pogorszyła pandemia COVID-19 ograniczając wyjścia w teren i rówieśnicze relacje. Pandemia pogłębiła problemy zdrowia psychicznego uczniów w polskich szkołach - gorzej psychicznie czuje się ok. połowa uczniów szkół. Młodzież szkolna skarżyła się m.in. na brak żywego kontaktu z rówieśnikami i przyjaciółmi (80%), niewychodzenie z domu (62%), nudę (50%), przeciążenie materiałem szkolnym (63%), że izolacja może trwać bardzo długo (73%) (Plebańska i in. 2020). Jednocześnie, coraz więcej badań wskazuje na kluczową rolę kontaktu dzieci z otaczającą przyrodą w całym procesie ich rozwoju (Louv 2014). W tym znaczeniu edukacja o bioróżnorodności jest też odpowiedzią na dwie społeczne bolączki: coraz większą izolację od przyrody (opisane w literaturze pojęcie syndromu deficytu natury) i ograniczenie ruchu fizycznego od najmłodszych lat. Ok. 74% dzieci na Wyspach Brytyjskich, a nasze obserwacje pokazują, że podobnie jest w Krakowie i Warszawie, spędza mniej czasu na zewnątrz niż więźniowie na spacerniaku, tzn. mniej niż 1 godzinę dziennie (wytyczne ONZ dla więźniów brzmią: „co najmniej godzinę ćwiczeń na świeżym powietrzu dziennie”). Brytyjskie badania pokazały też, że dzieci spędzają dwa razy więcej czasu grając na tabletach niż na zabawie na dworze (Harvey 2016).
Konsekwencją niedostatecznej świadomości przyrodniczej ukształtowanej w dzieciństwie i w toku edukacji specjalistycznej są późniejsze decyzje zawodowe niekorzystne dla przyrody i zachowania bioróżnorodności, powodujące np. zanikanie drzew i całych alei, zanikanie z krajobrazu oczek wodnych, osuszanie torfowisk, przerywanie ciągłości ekologicznej rzek. Jest to skutkiem planowania inwestycji z niedostatecznym uwzględnieniem usług ekosystemowych zapewnianych przez funkcjonujące elementy dzikiej przyrody oraz niefachowej realizacji inwestycji. Z drugiej strony, coraz większa świadomość społeczna kryzysu bioróżnorodności i zmiany klimatu przekłada się na zainteresowanie zagadnieniami bioróżnorodności w coraz większych kręgach grup zawodowych oraz społeczności lokalnych.
W Polsce wzrasta liczba miejsc prowadzących edukację ekologiczną / przyrodniczą. Są to różnego rodzaju i rozmiaru inicjatywy, prowadzone zarówno przez samorządy i ich jednostki, jak i przez organizacje pozarządowe i podmioty prywatne. Aktywne w tym obszarze są także Lasy Państwowe. Korzystając z dofinansowania UE na lata 2017-2021 powstało dużo obiektów infrastruktury wspierających edukację w tym obszarze. Przykładem inwestycji o skali regionalnej jest Mazurskie Centrum Bioróżnorodności i Edukacji Przyrodniczej w Urwitałcie, liczne bazy edukacyjne przy parkach krajobrazowych w całej Polsce.
Przykładem rozrostu lokalnej organizacji pozarządowej jest Stowarzyszenie Eko-Inicjatywa z siedzibą w Kwidzynie, w którym powstało nowoczesne zaplecze z ogrodem. Rocznie z warsztatów Stowarzyszenia korzysta co najmniej 5000 osób, a bardzo duże zainteresowanie
szkół i przedszkoli, rodzin oraz seniorów, grup zarówno lokalnych, jak i z daleka, wskazuje, że Stowarzyszenie mogłoby przyjąć ich więcej lub kreować więcej inicjatyw. Ograniczeniem rozwoju działalności jest niewystarczająca liczba osób do pracy – przygotowanych do podjęcia działań edukatora. Jest to szerszy problem obecny w małych miejscowościach nieakademickich (na podstawie rozmów na forum pomorskich organizacji pozarządowych i parków krajobrazowych).
Wyzwaniem jest zapewnienie środków finansowych na zatrudnienie edukatorów, ale w nowej perspektywie finansowej UE środki takie będą się pojawiać, zarówno wprost na edukację, jak i jako niezbędny element projektów twardych. Fundusze będą dostępne także z ramienia Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska, p. np. Program Regionalnego Wsparcia Edukacji Ekologicznej (https://wfos.gdansk.pl/program-dla-edukacji-ekologicznej/). Istotnym jest, aby osoby prowadzące edukację w tym obszarze robiły to fachowo, a osoby które już to robią, włączyły do wachlarza zagadnień bioróżnorodność.
Innym przykładem jest zainteresowanie miejskimi mikrowyprawami oraz spacerownikami po terenach o dużej roli w zachowaniu bioróżnorodności miast, realizowanymi przez wiele organizacji zajmujących się edukacją ekologiczną, np. Fundację Dzieci w Naturę. Problematyka ochrony bioróżnorodności i edukacji ekologicznej staje się powoli dostrzeganym problemem i wyzwaniem edukacyjnym także w środowiskach religijnych (np. Caritas Polska), angażujących się na tym polu w odpowiedzi na ekologiczną encyklikę Laudato si’ – na co wskazują akcje i wydane publikacje, współfinansowane m.in. przez publiczne instytucje finansowe, jak Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (np. Jakubowski i in. 2021). Na zapotrzebowanie zawodu edukator bioróżnorodności wskazują też projekty takie, jak projekt aktywnej edukacji ekologicznej np. „Bioróżnorodność — bogactwo Wsi” realizowany przez Fundację Ziemia i Ludzie, przy wsparciu NFOŚiGW (2021-2024).
Unijne fundusze w perspektywie finansowej 2022- 2027 duży nacisk kładą na bioróżnorodność w kontekście nowych inwestycji gminnych. Brakuje jednak wiedzy i świadomości decydentów nt. bioróżnorodności i rozwiązań ją wspomagających, co może być barierą w pozyskiwaniu tych funduszy. Na poziomie województw (EFRR - programy operacyjne Fundusze Unijne dla poszczególnych województw) dedykowane są środki wprost na bioróżnorodność, które cieszą się bardzo małym zainteresowaniem ze strony samorządów z powodu słabego zrozumienia zagadnienia.
Działania na rzecz bioróżnorodności powinny być realizowane na różnych poziomach – od lokalnego po globalny. Dlatego edukator bioróżnorodności może znaleźć zatrudnienie w instytucjach i organizacjach zarówno lokalnych (np. samorządów, lokalnych organizacji pozarządowych), jak i na szczeblu unijnym. Poza tym bioróżnorodność jest zagadnieniem interdyscyplinarnym, a wzrastająca świadomość społeczna w tym zakresie, otworzy dopiero rynek pracy dla specjalistów tej dziedziny w różnych branżach. Wsparcia edukatora bioróżnorodności będą potrzebowali animatorzy społeczni, liderzy społeczni, którzy będą chcieli zaktywizować mieszkańców do działania na rzecz bioróżnorodności. W związku z dużym strumieniem funduszy unijnych na rzecz bioróżnorodności i adaptacji do zmiany klimatu tworzone będą, i są już planowane, projekty, w których znajdą zatrudnienie edukatorzy bioróżnorodności.
Odpowiedzią na obecne i prognozowane zapotrzebowanie, jest niniejsza kwalifikacja. Potwierdzenie posiadanych umiejętności w ramach proponowanej kwalifikacji przez m.in. rolników czy pracowników społecznych, będzie sprzyjało rozwojowi innowacyjnych, ale też ekologicznych działań na rzecz osób z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym.
Opis kwalifikacji powstaje w odpowiedzi na pilne potrzeby zmian społecznych i gospodarczych, które odwróciłyby proces zanikania bioróżnorodności. Wymaga to zmiany postaw ludzi i nie nastąpi bez zakrojonej na szeroką skalę i dogłębnej edukacji społeczeństwa. Stąd potrzeba edukatorów – osób, które równolegle do formalnego systemu edukacji w Polsce będą tworzyć przestrzeń do poznawania i rozumienia przyrody, a także będą zachęcać ludzi do działania na rzecz zachowania bioróżnorodności. Przed tego typu edukacją często stawiane są cele związane właśnie z wprowadzeniem zmiany, polegającej na szybkim wykorzystaniu zdobytej wiedzy, np. wprowadzeniu zmian we własnym życiu lub uruchomienie działań społecznych. Z tego powodu Edukator na rzecz bioróżnorodności często będzie realizować swoje cele poprzez kreowanie sytuacji edukacyjnych w społeczności lokalnej, poprzez uruchamianie projektów, co zbliża do funkcji animatora społecznego. Jednak nie jest dosłownie animatorem społecznym. Podobnie, jak animator społeczny może stosować metody edukacji w działaniu (action learning), a jeśli posiada takie kompetencje, przyjmować także inne role animatora społecznego. Jednak nie jest warunek obligatoryjny.
Edukator bioróżnorodności może realizować cały wachlarz działań edukacyjnych - zarówno w postaci krótkich form jednorazowo skupiających uczestników i nie wymagających monitorowania zmiany społecznej, jak i w formie cykli szkoleniowych, projektów, długofalowych działań społecznych.
Może wykorzystywać różne narzędzia i metody pracy, np. wyprawy terenowe, gry i zabawy edukacyjne, eksperymenty, prezentacje, wykłady, itp. Działania edukacyjne może kierować do wszystkich możliwych grup odbiorców, np. może działać w ramach edukacji formalnej, edukacji prowadzonej przez JST, czy przez inne instytucje o charakterze publicznym, jak Lasy Państwowe czy Parki Narodowe. Może kierować działania edukacyjne do dzieci i młodzieży, do turystów, do grup specjalistów z różnych dziedzin. Edukator bioróżnorodności może realizować swoje cele poprzez kreowanie sytuacji edukacyjnych w społeczności lokalnej, co zbliża go do funkcji animatora społecznego, jednak nie jest dosłownie animatorem społecznym. Podobnie, jak animator społeczny, może stosować metody edukacji w działaniu (action learning).
Spis literatury:
Bradshaw CJA, Ehrlich PR, Beattie A, Ceballos G, Crist E, Diamond J, Dirzo R, Ehrlich AH, Harte J, Harte ME, Pyke G, Raven PH, Ripple WJ, Saltré F, Turnbull C, Wackernagel M, Blumstein DT. 2021. Underestimating the Challenges of Avoiding a Ghastly Future. Front. Conserv. Sci. 1: 615419. doi: 10.3389/fcosc.2020.61541
Domka L. 2001. Dialog z przyrodą w edukacji dla ekorozwoju. Wyd. Naukowe PWN. Warszawa-Poznań.
Harvey F. 2016. Three-quarters of UK children spend less time outdoors than prison inmates – survey. The Guardian (https://www.theguardian.com/environment/2016/mar/25/three- quarters-of-uk-children-spend-less-time-outdoors-than-prison-inmates-survey)
IPBES 2019. Global assessment report on biodiversity and ecosystem services of the Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services. Brondizio ES, Settele J, Díaz S, Ngo HT (redaktorzy). IPBES secretariat, Bonn, Germany, 1148 ss. doi.org/10.5281/zenodo.3831673
IPCC 2021. Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Masson- Delmotte V, Zhai P, Pirani A, Connors SL, Péan C, Berger P, Caud N, Chen Y, Goldfarb L, Gomis MI, Huang M, Leitzell K, Lonnoy E, Matthews JBR, Maycock TK, Waterfield T, Yelekçi O, Yu R, Zhou B (redaktorzy). Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, 2391 ss. doi:10.1017/9781009157896.
Jakubowski K., J. Kajzer-Bonk, Łaciak M. 2021. Bioróżnorodność wokół nas. Caritas Polska (https://laudatosi.caritas.pl/wp-content/uploads/2021/09/Opracowanie-7-Bioroznorodnosc-wokol-nas_Laudatosi.pdf)
Komisja Europejska 2019. Europejski Zielony Ład. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów. Bruksela (https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal_pl)
Komisja Europejska 2020. Unijna strategia na rzecz bioróżnorodności 2030. Przywracanie przyrody do naszego życia. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Bruksela (https://environment.ec.europa.eu/strategy/biodiversity-strategy-2030_pl)
Louv R. 2014, Ostatnie dziecko lasu. Jak ocalić nasze dzieci przed zespołem deficytu natury. Wyd. Relacja, Warszawa
Lynas M, Houlton BZ, Perry S. 2021. Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature. Environ. Res. Lett. 16: 114005. doi:10.1088/1748-9326/ac2966
Olejak K. 2021. Edukacja ekologiczna to suma wiedzy, postaw i umiejętności. Klub Jagielloński. 19.02.2021 (https://klubjagiellonski.pl/2021/02/19/edukacja-ekologiczna-to-suma-wiedzy-postaw-i-umiejetnosci/)
Plebańska M., Szyller A., Sieńczewska M. 2020. Raport - edukacja zdalna w czasach Covid-19. Podsumowanie wyników badania Wydziału Pedagogicznego Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa (https://kometa.edu.pl/biblioteka-cyfrowa/publikacja,941,edukacja-zdalna-w-czasach-covid-19-raport-z-badania). Por. też Łoskot M. 2020. Poepidemiczne problemy zdrowia psychicznego uczniów. Głos pedagogiczny. Nr 119 (https://www.glospedagogiczny.pl/artykul/poepidemiczne-problemy-zdrowia-psychicznego-uczniow)
