Obecnie w Polsce nie ma kwalifikacji potwierdzających wiedzę i umiejętności odnoszące się do organizacji turystyki dla osób z niepełnosprawnościami. Jest to sprawa ważna w wymiarze społecznym. Charakteryzuje się dużym wymiarem ilościowym i złożonością wynikającą głównie ze zróżnicowania niepełnosprawności. Dotyczy tak osób z niepełnosprawnościami, jak i ich rodzin.
Według ostatniego Narodowego Spisu Powszechnego w 2011 r. w Polsce było ogółem prawie 4,7 mln osób z niepełnosprawnościami (12,2% ludności). Prawne potwierdzenie niepełnosprawności ma ponad 3 mln osób. W rzeczywistości jest ich od 4 do 7 mln, w zależności od przyjętego poziomu ograniczeń. W przyszłości spodziewany jest wzrost udziału osób starszych w ogólnej populacji Polski, a wraz ze starzeniem się ludności związane jest zwiększanie się odsetka osób niepełnosprawnych. Niepełnosprawnym można stać się w każdym wieku. W Konwencji Praw Osób Niepełnosprawnych do osób niepełnosprawnych zalicza się osoby z długotrwałą obniżoną sprawnością fizyczną, umysłową, intelektualną lub sensoryczną, która w interakcji z różnymi barierami może ograniczać ich pełne i efektywne uczestnictwo w życiu społecznym na równych zasadach z innymi obywatelami. Z polskich regulacji prawnych opierających się na Konstytucji RP, odnoszących się do osób z niepełnosprawnościami, szczególne znaczenie mają ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych oraz o emeryturach i rentach z FUS. Przepisy tych ustaw definiują stopnie niepełnosprawności i niezdolności do pracy.
W literaturze przedmiotu podkreśla się zróżnicowanie aktywności osób z niepełnosprawnościami, ich wielorakie konteksty oraz rolę szeroko rozumianej rehabilitacji jako podstawy samodzielnego funkcjonowania osób z niepełnosprawnościami w społeczeństwie.
Turystyka jest jedną z form rehabilitacji społecznej osób z różnym rodzajem i stopniem niepełnosprawności. Zapewnia czynny wypoczynek, rekreację, rozwój fizyczny i umysłowy. Kształtuje zdolności adaptacji do nowych warunków i sytuacji, przyzwyczaja do zmian. Umożliwiając osobom z niepełnosprawnościami aktywność turystyczną, stwarza się im możliwości podejmowania trudu pokonywania własnych barier i ograniczeń. Turystyka jest sposobem na integrację ze społeczeństwem i usamodzielnianie. Usuwa poczucie mniejszej wartości, stwarza możliwości nawiązywania nowych kontaktów i tworzy więzi międzyludzkie. Uczy współdziałania w grupie, solidarności i odpowiedzialności. Dzięki swej atrakcyjności wciąga i stymuluje poszerzanie zainteresowań i umiejętności. Ze względu na te wielorakie funkcje oraz korzystny wpływ na poszczególne sfery życia, turystyka powinna w coraz szerszym stopniu mieć zastosowanie w przystosowaniu do optymalnego życia w społeczeństwie osób, które doznały tymczasowej lub trwałej utraty zdrowia, w wyniku czego stały się na pewien czas lub na stałe niepełnosprawne.
Prawa osób z niepełnosprawnościami do korzystania i uczestniczenia w życiu kulturalnym, sportowym i turystycznym wynikają z ratyfikowanej przez Polskę w 2012 r. ww. Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. Uznano w niej, że niepełnosprawność jest koncepcją ewoluującą, będącą wynikiem interakcji pomiędzy osobami z dysfunkcjami a barierami środowiskowymi i wynikającymi z postaw ludzkich, stanowiącej przeszkodę dla pełnego uczestnictwa osób niepełnosprawnych w życiu społecznym, na równych zasadach z innymi. W Karcie Praw Osób Niepełnosprawnych stwierdzono, że osoba niepełnosprawna ma prawo do pełnego uczestnictwa w życiu publicznym, społecznym, kulturalnym, artystycznym i sportowym oraz w rekreacji i turystyce, odpowiednio do swych zainteresowań i potrzeb.
Potrzeby w zakresie turystyki osób niepełnosprawnych rosną. Coraz więcej osób z różnymi dysfunkcjami wyraża chęć opuszczenia swego miejsca zamieszkania w celu zwiedzania i podróżowania. Jednak sama chęć nie wystarczy. Większość z tych osób nie wie, gdzie pojechać, jakie miejsca są dla nich dostępne i z którego organizatora turystyki najlepiej skorzystać.
Pomimo iż turystyka osób niepełnosprawnych w Polsce rozwija się coraz bardziej – głównie dzięki PTTK i innym organizacjom społecznym – nie został jeszcze osiągnięty dostateczny poziom jej rozwoju w stosunku do osób pełnosprawnych (w 2019 r. w imprezach PTTK uczestniczyło ponad 20 550 osób z niepełnosprawnościami). Nie ma jeszcze państwowego uregulowania prawnej pozycji i wymagań wobec osób zajmujących się turystyką wśród osób z niepełnosprawnościami. W świetle wymagań rzeczywistych i prawnych jest to konieczne. Aby impreza turystyczno-krajoznawcza dla osób z niepełnosprawnościami była dobrze przygotowana, powinna być realizowana przez osobę mającą ściśle określone predyspozycje i fachowe przygotowanie w tym kierunku. Włączenie kwalifikacji rynkowej Organizowanie imprez turystycznych dla osób z niepełnosprawnościami do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji powinno przyczynić się do jakościowej poprawy obecnego stanu. Pozwoli na wzrost ilościowy i jakościowy kadr turystycznych z potwierdzonymi kompetencjami w zakresie turystyki osób niepełnosprawnych, a co za tym idzie na niwelowanie dysproporcji ofert turystycznych dla osób sprawnych i osób z niepełnosprawnościami.
Włączenie kwalifikacji do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji wpisuje się w założenia rządowego Program Rozwoju Turystyki do 2020 r., którego jednym z zadań jest wspieranie rozwoju turystyki społecznej i krajoznawstwa, zwłaszcza uczestnictwa w turystyce krajowej dzieci i młodzieży, rodzin wielodzietnych, osób starszych, osób z niepełnosprawnościami, jak też w założenia programu Dostępność Plus 2018–2025, przewidującego m. in. poprawę dostępności przestrzeni rekreacyjnych, zapewnienie dedykowanych programów finansowania turystyki społecznej osób ze specjalnymi potrzebami funkcjonalnymi – zapewnienie kształtowania przyjaznego i funkcjonalnego otoczenia, animację i promocję kultury fizycznej i turystyki aktywnej osób z niepełnosprawnościami. Zwiększy się więc zainteresowanie aktywnością turystyczną przez osoby z niepełnosprawnością, mające trwale lub czasowo naruszoną sprawność w zakresie zdolności do łatwego przemieszczania się czy percepcji oraz przez osoby starsze. Stąd ważne jest włączenie do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji kwalifikacji łączącej znajomość potrzeb i możliwości osób z różnym rodzajem i stopniem niepełnosprawności z umiejętnością organizacji imprez turystyczno-krajoznawczych dla osób z niepełnosprawnościami o zbliżonych potrzebach, wynikających w szczególności z ich wieku lub rodzaju niepełnosprawności albo rodzaju schorzeń lub dysfunkcji. Ma to ogromne znaczenie dla zapewnienia osobom z niepełnosprawnościami możliwości udziału w rekreacji i wypoczynku na zasadzie równości z innymi osobami.
Walory nieograniczonych form i możliwości uprawiania turystyki i krajoznawstwa przez osoby z dysfunkcjami dają asumpt do planowania i organizowania atrakcyjnych imprez turystyczno-krajoznawczych. Bardzo ważnym czynnikiem powodzenia tych imprez jest wykwalifikowana kadra turystyki oraz znajomość przez nią specyfiki turystyki osób niepełnosprawnych, barier architektonicznych, urbanistycznych, komunikacyjnych, społecznych i psychologicznych występujących podczas organizacji imprez dla osób z niepełnosprawnościami, a także umiejętność pokonywania tych barier. Aktywność turystyczna uczy bowiem osoby z niepełnosprawnościami różnych sposobów pokonywania barier, wyrabia kondycję fizyczną i psychiczną. Animator turystyki osób z niepełnosprawnościami przyczyni się do rozwoju ofert i propozycji adresowanych do osób z niepełnosprawnościami, jak też do wzrostu zainteresowania przez te osoby aktywnością ruchową z przemieszczaniem się w przestrzeni.
Stąd tak istotne jest włączenie kwalifikacji do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji. Efektem wdrożenia kwalifikacji rynkowej będzie posiadanie wykwalifikowanych kadr, a także wzbogacenie systemu potwierdzania kompetencji przewodników turystycznych i pilotów wycieczek, kadry nauczycielskiej i in. w opisanym w kwalifikacji rynkowej zakresie. Zachęci to przewodników turystycznych, biura turystyczne i organizacje pozarządowe do organizowania turystyki wśród osób z niepełnosprawnościami.
Osoby z niepełnosprawnościami i ich rodziny oraz ośrodki pragnące kształtować swoje oferty i propozycje turystyczne dla osób z niepełnosprawnościami oczekują, aby organizatorzy turystyki angażowali osoby z wiedzą, umiejętnościami i doświadczeniem w zakresie równego traktowania i pełnego zaspokojenia potrzeb wynikających z uprawiania turystyki osób z niepełnosprawnościami.
Źródła: „Biuletyn Rzecznika Praw Obywatelskich” 2012, nr 10; Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 13 grudnia 2006 r. rezolucją A/RES/61/106, DzU 2012, poz. 1169, z późn. zm.; Krajoznawstwo i turystyka osób niepełnosprawnych, red. nauk. F. Midura, J. Żbikowski, Biała Podlaska 2005; Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011, GUS, Warszawa 2013; https://www.gov.pl/web/popcwsparcie/ile-jest-osob-z-niepelnosprawnosciami-w-polsce); Program Rozwoju Turystyki do 2020 r., Warszawa 2015; Uchwała Sejmu RP z 1 sierpnia 1997 r. – Karta Praw Osób Niepełnosprawnych, MP z 1997 r., nr 50, poz. 475; ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, DzU 2020, poz. 426, tekst jednolity; ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, DzU 2020, poz. 53, tekst jednolity; Turystyka i krajoznawstwo niepełnosprawnych, czyli Wędrować każdy może… Wybrane aspekty, red. P. Kuleczka, Sulechów 2008
