Kajakarstwo turystyczne to świetny sposób na połączenie podnoszenia kondycji fizycznej z poznawaniem piękna ziemi ojczystej. Jednakże względu na swoją specyfikę stawia wiele wyzwań zarówno przed organizatorami jaki i uczestnikami imprez. Najważniejsze trendy we współczesnej turystyce, wynikające ze zmian demograficznych, globalizacji, zmiany stylu życia, chęci obcowania z naturą, rosnącej dbałości o zdrowie i nacisku na zrównoważony rozwój a także rosnącej roli kultury w życiu i społeczeństwie, potrzeby wyjątkowych doznań ale i bezpieczeństwa, wskazują, że turystyka aktywna, w tym wodna doskonale wpisuje się w ogólne tendencje rozwoju turystyki na świecie. Również w Polsce w dokumentach poświęconych strategiom rozwoju poszczególnych województw turystyka kajakowa uznawana jest często za istotną gałąź turystyki. Za jedną z kluczowych form turystyki kwalifikowanej w regionie uznano ją w woj. wielkopolskim, podlaskim i małopolskim. Szlaki i spływy kajakowe zidentyfikowano jako jedne z podstawowych produktów turystycznych lub wizerunkowych województwa czy jego subregionów w województwach warmińsko-mazurskim3), lubelskim, kujawsko-pomorskim, zachodniopomorskim, lubuskim czy subregionach śląska. Efektem tego są inwestycje2) wpływające na dynamiczny rozwój infrastruktury szlaków kajakowych oraz wspieranie rozwoju przedsiębiorczości w obszarze turystyki oraz usług wolnego czasu, wykorzystujących atrakcje i potencjały lokalne.
Tworzenie miejsc pracy związanych z organizacją imprez turystyki kajakowej pozytywnie wpływa na rozwój gospodarczy regionu. Powszechnie znanym zjawiskiem wśród badaczy zajmujących się tematyką wpływu turystyki na gospodarkę jest tzw. efekt zatrudnienia pośredniego. Według badań jedno dodatkowe miejsce w sektorze turystyki kreuje 1,5 miejsca na zasadzie wpływu pośredniego, w branżach wspierających (Tourism Investing in energy and resource efficiency, United Nations Environment Programme, 2011 str. 41) .
Jednak aby odpowiedzialnie propagować turystykę kajakową nie wystarczy jedynie zapewnienie dostępności sprzętu i infrastruktury, niezbędne jest zadbanie o sprawną organizację wypoczynku, bezpieczeństwo turysty oraz dostarczenie wiedzy o regionie.
Z przeprowadzonych badań 1) wynika, że podstawową aktywnością turystyczną jest zwiedzanie i obcowanie z kulturą (77% ankietowanych). Preferencje te dotyczą także, a może przede wszystkim osób uprawiających turystykę aktywną. Prowadzący spływ, reprezentujący odpowiedni poziom wiedzy krajoznawczej, jest w stanie zapewnić uczestnikom program pozwalający poznać historyczne, kulturowe i przyrodnicze walory regionu oraz potrafi znaleźć i wskazać w terenie interesujące obiekty. O zapotrzebowaniu na tego typu kwalifikacje świadczy chociażby zapis „Strategii rozwoju turystyki do 2020 roku” województwa lubuskiego, zakładający rozwój rekreacji ruchowej i zdrowotnej m.in. poprzez kilkukilometrowe spływy kajakowe po rzece z przewodnikami regionalistami.
Turystyka kajakowa jest dostępna dla osób w różnym wieku i o różnej sprawności fizycznej. Działalność na rzecz rozwoju turystyki i krajoznawstwa, wypoczynku dzieci i młodzieży, seniorów oraz w zakresie rozwoju kultury fizycznej mieści się w zakresie zadań publicznych realizowanych przez różne podmioty, w tym organizacje pozarządowe. Zapewnienie bezpieczeństwa oraz kadry potrafiącej zainspirować uczestników do podejmowania aktywności jest bardzo ważne, szczególnie w przypadku imprez dla dzieci i młodzieży. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej w sprawie warunków i sposobu organizowania przez publiczne szkoły i placówki krajoznawstwa i turystyki szkoły mogą organizować dla wychowanków i uczniów, różnorodne formy krajoznawstwa i turystyki w tym także specjalistyczne wycieczki krajoznawczo-turystycznych (np. spływy), w których udział wymaga od uczniów przygotowania kondycyjnego a kierownik i opiekunowie wycieczki są obowiązani posiadać udokumentowane przygotowanie zapewniające bezpieczną realizację programu wycieczki. W rozporządzeniu nie jest sprecyzowany sposób dokumentowania przygotowania do prowadzenia wycieczek specjalistycznych. Ustanowienie opisywanej kwalifikacji pozwoli na ustandaryzowanie wiedzy i umiejętności oraz umożliwi udokumentowanie odpowiedniego przygotowania wymaganego w tym rozporządzeniu w zakresie organizacji spływów kajakowych.
Według badań 1) na szlakach kajakowych wyraźnie dominują turyści samodzielnie organizujący spływy dla siebie, rodziny i znajomych, pływający sporadycznie na spływach jedno lub dwudniowych korzystający ze sprzętu wypożyczanego. Operatorzy ograniczają ofertę przeważnie do dostarczenia kajaków, rzadko oferują usługi obsługi grupy. Turyści, szczególnie rodziny z małymi dziećmi, próbują szukać opieki instruktorów współpracujących z wypożyczalniami jednak tylko nieduża część z nich oferuje możliwość organizacji spływów. Jest to związane z brakiem na rynku odpowiednio wyszkolonych osób (wypożyczalnie głównie bazują na ograniczonych zasobach kadry wywodzącej się z klubów PTTK i PZK).
Z badania 1) przeprowadzonego w przez firmę AGERON Polska na Pomorzu wśród 58 podmiotów organizujących spływy (w tym 53 komercyjnych) wynika, że spływy z zapewnieniem przewodnika stanowią ok. 34% ogółu, spływy bez przewodnika ok 68%, wczasy w kajaku kilka procent. Jeśli zestawimy to z faktem, że – według tego samego badania – tylko 3% deklaruje uczestnictwo w spływach dłuższych niż tydzień, 27% w 2-3 dniowych, 64% w jednodniowych i aktywność tę w zdecydowanej większości uprawia bardzo sporadycznie w ciągu roku to prowadzi do stwierdzenia, że siłą rzeczy osoby takie nie mają wiedzy, umiejętności a bardzo często i świadomości zagrożeń z jakimi mogą się spotkać na spływie. Edukację w tym zakresie powinny prowadzić osoby doskonale znające temat w teorii i praktyce. Nierzadko zdarza się, że operatorzy próbując odpowiedzieć na zapotrzebowanie rynku zatrudniają osoby nie posiadające odpowiedniej wiedzy, umiejętności i doświadczenia. Jest to działanie niebezpieczne – daje złudne poczucie bezpieczeństwa turystom. Operatorzy często zdają sobie sprawę z zagrożeń na szlaku. Dlatego – aby minimalizować ryzyko wypadku oraz ryzyko uszkodzenia wypożyczanego sprzętu – usuwają z koryta rzeki wszelkie przeszkody (np. zwalone drzewa, zwisające gałęzie) niszcząc środowisko naturalne oraz czyniąc szlak kajakowy mniej atrakcyjnym. W efekcie rzeka traci naturalny charakter, co zniechęca doświadczonych kajakarzy lubiących wyzwania stawiane przez naturę. Z drugiej strony niedoświadczeni kajakarze o bardzo niskich umiejętnościach manewrowania kajakiem nie potrafią pokonywać przeszkód i doprowadzają do sytuacji niebezpiecznych. Zdecydowanej ilości zagrożeń można by było uniknąć, gdyby grupą opiekowała się osoba umiejącą poinstruować, jak należy zachować się na szlaku i pokazała właściwy sposób pokonania przeszkód.
Wiele podmiotów zajmujących się turystyką nie podejmuje działań związanych z organizacją spływów kajakowych ze względu na brak możliwości weryfikacji umiejętności potencjalnych pracowników w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa uczestnikom spływów. Włączenie kwalifikacji do systemu pozwoli wyeliminować te obawy i ułatwi podjęcie decyzji firmom, instytucjom samorządowym i innym podmiotom niekomercyjnej o organizacji imprez turystyki kajakowej.
Ustanowienie kwalifikacji byłoby wiarygodnym sposobem potwierdzenia kompetencji i kwalifikacji zatrudnianej osoby dla pracodawcy, a możliwość uzyskania kwalifikacji byłaby istotną motywacją poszerzania wiedzy i umiejętności dla osób zainteresowanych dodatkowym zatrudnieniem i poprawieniem swojej sytuacji ekonomicznej. Korzystanie z zorganizowanej formy turystyki pod opieką osoby dobrze do tego przygotowanej zarówno teoretycznie jak i praktycznie będzie miało bardzo duży wpływ na podniesienie poziomu bezpieczeństwa przez zapobieganie zagrożeniom, instruktaż pokazujący jak prawidłowo radzić sobie z trudnościami na trasie oraz profesjonalną pomoc w sytuacjach niebezpiecznych.
Literatura:
1) STRATEGIA PROMOCJI MARKI „POMORSKIE SZLAKI KAJAKOWE” - Raport z badań ankietowych wśród kajakarzy, analizy bazy operatorów i analizy dobrych praktyk. Opracowanie: AGERON Polska na zlecenie Samorządu Województwa Pomorskiego, październik 2015 r.
2) Strategia rozwoju województwa lubuskiego do 2030
3) Strategia Rozwoju Turystyki Województwa Warmińsko-Mazurskiego do roku 2025
