W złożonym i szybko zmieniającym się świecie nastawienie na ciągłe uczenie się i zdobywanie nowych umiejętności ma zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania i rozwoju zarówno poszczególnych osób jak i całych społeczeństw. W krajach, w których mieszkańcy uczą się przez całe życie, stale rozwijają i potem wykorzystują swoje umiejętności w pracy oraz w działalności pozazawodowej, gospodarka jest najbardziej wydajna i innowacyjna. Zachodzące współcześnie zmiany, wynikające z globalizacji, rozwoju technologii, starzejącego się społeczeństwa, wzrostu migracji, urbanizacji czy zielonej ekonomii, wyznaczają zestaw umiejętności warunkujących powodzenie w życiu społecznym i na rynku pracy. Zintegrowana Strategia Umiejętności 2030 zalicza do nich przede wszystkim umiejętności przekrojowe, w tym umiejętności cyfrowe, w zakresie gotowości do uczenia się, myślenia krytycznego, rozwiązywania problemów, pracy zespołowej, czy adaptacji do nowych warunków. Ich rosnące znaczenie wynika między innymi z globalnych trendów, powodujących zmiany w organizacji pracy i roli pracownika, szybką dezaktualizację posiadanych umiejętności i rosnące zapotrzebowanie na nowe oraz zwiększenie nacisku na te umiejętności, które trudniej jest poddać procesowi automatyzacji. Współczesna gospodarka coraz bardziej potrzebuje zaawansowanych technologii i innowacji. Dlatego rozwój gospodarki w następnych latach w dużym stopniu zależeć będzie od podaży kreatywnych, wysoko wykwalifikowanych kadr.
W tym kontekście kluczowe dla rozwoju gospodarczego jest wspieranie rozwoju umiejętności wszystkich osób (nie tylko tych szczególnie uzdolnionych). Dostrzeganie i otaczanie odpowiednią opieką przyszłych kadr od najmłodszych lat, czyli już od wieku przedszkolnego powinno być jednym z priorytetów edukacji formalnej i pozaformalnej.
Wobec tego należy rozwijać specjalne programy wsparcia dzieci i młodzieży, aby móc kształtować ich umiejętności w różnych dziedzinach od przedszkola przez wszystkie etapy edukacyjne. Efektywne wspieranie rozwoju umiejętności osób nie tylko szczególnie uzdolnionych jest kluczowe w wymiarze krajowej polityki społeczno-gospodarczej. Gospodarki krajów wysoko rozwiniętych oparte są na rosnącym zasobie dobrze wykształconych ludzi, zdolnych do twórczego myślenia i działania.
Obrazują to:
Obszar oddziaływania I UMIEJĘTNOŚCI PODSTAWOWE, PRZEKROJOWE, ZAWODOWE DZIECI, MŁODZIEŻY I OSÓB dorosłych
Temat działania 1. Upowszechnianie istniejących oraz opracowanie i wdrażanie nowych rozwiązań diagnozujących predyspozycje i umiejętności dzieci, młodzieży i osób dorosłych;
Kierunek działań 1.1wypracowanie i wdrażanie rozwiązań, w tym uwzględniających ICT i AI, w zakresie diagnozowania predyspozycji i umiejętności osób w każdym wieku;
Temat działania 2. Upowszechnianie istniejących oraz opracowanie i wdrażanie nowych rozwiązań na rzecz rozwoju umiejętności podstawowych i przekrojowych oraz zawodowych dzieci, młodzieży i osób dorosłych.
Kierunki działań:
2.1. rozwijanie i upowszechnianie efektywnych metod nauczania i uczenia się prowadzących między innymi do umiejętności: wykorzystywania nabytej wiedzy odpowiednio do celu i sytuacji ;stosowania twórczych rozwiązań; utrzymania wysokiej motywacji do uczenia się;
2.2. rozwój umiejętności osób w każdym wieku na wszystkich etapach edukacji formalnej, pozaformalnej i uczenia się nieformalnego, w tym: wspieranie umiejętności osób zdolnych w kierunku pełnego wykorzystania ich talentów, które nie jest możliwe w standardowych formach pracy szkolnej, wspieranie środowiska rodzinnego uczniów zdolnych w zakresie rozwijania ich umiejętności i talentów, wspieranie dzieci, młodzieży i rodzin o niskim statusie społeczno-ekonomicznym w zakresie rozwijania umiejętności, w tym wyrównywanie szans dzieci i młodzieży pochodzących z rodzin o deficytach środowiskowych i ekonomicznych.
Obszar oddziaływania II ROZWIJANIE UMIEJĘTNOŚCI W EDUKACJI FORMALNEJ - KADRY ZARZĄDZAJĄCE
Temat działania 4. Wspieranie kadr zarządzających w edukacji formalnej w tworzeniu warunków dla rozwoju umiejętności:
Kierunek działań: 4.2 wspieranie osób odpowiedzialnych za zarządzanie instytucjami edukacji formalnej w realizacji zadań administracyjnych i zarządzania procesami edukacyjnymi, w tym: rozwijanie umiejętności planowania projektów edukacyjnych, zarządzania projektami krajowymi i zagranicznymi oraz środkami finansowymi tych projektów.
Temat działania 5. Wspieranie kadr zarządzających w edukacji formalnej w zakresie zarządzania umiejętnościami kadry uczącej:
Kierunek działań 5.2. rozwijanie umiejętności kadry zarządzającej w zakresie stwarzania warunków dla doskonalenia zawodowego w zakresie umiejętności dydaktycznych i metodycznych kadry uczącej, w tym: wspieranie w upowszechnianiu metod nauczania sprzyjających kształtowaniu postaw kreatywności i innowacyjności.
Obszar oddziaływania II ROZWIJANIE UMIEJĘTNOŚCI W EDUKACJI FORMALNEJ - KADRY UCZĄCE
Temat działania 6. Wspieranie rozwoju umiejętności zawodowych kadr uczących w edukacji formalnej:
Kierunek działań 6.2 rozwijanie wsparcia dydaktycznego i metodycznego, w tym rozwijanie wsparcia dydaktycznego i metodycznego, w tym-wspieranie w upowszechnianiu metod nauczania i uczenia się sprzyjających kształtowaniu postaw kreatywności i innowacyjności,
W ramach zaktualizowanych 22 maja 2018 roku przez Komisję Europejską kompetencji kluczowych możemy wyróżnić zarówno umiejętności podstawowe, jak i przekrojowe (Komisja Europejska, 2018b). Do umiejętności podstawowych należy tworzenie i prawidłowe rozumienie informacji pisemnej, rozwijanie i wykorzystywanie myślenia matematycznego, posługiwanie się językiem obcym oraz umiejętności w zakresie nauk przyrodniczych, technologii i inżynierii.
Z kolei do umiejętności o charakterze ogólnym – przekrojowym zaliczyć możemy umiejętności informatyczne, obywatelskie i związane z przedsiębiorczością. Umiejętności przekrojowe mają zastosowanie w wielu zawodach. Zwiększają wydajność pracowników, pozwalają osobom poszukującym pracy ubiegać się o stanowiska u większej liczby pracodawców, poprawiając w ten sposób szansę na zdobycie zatrudnienia. Stanowią także podstawę do rozwijania pozostałych umiejętności.
W celu efektywnego wspierania rozwoju umiejętności podstawowych, przekrojowych i zawodowych, a także odpowiedniego wykorzystywania ich zarówno w sferze działań zawodowych, jak i w życiu prywatnym oraz w działalności społecznej, niezbędne jest dobre rozpoznanie predyspozycji, potrzeb oraz tego, co dana osoba naprawdę potrafi. Trafna diagnoza jest warunkiem dobrego planowania rozwoju umiejętności i umożliwia odpowiednie zorganizowanie uczenia się, z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb oraz psychospołecznych uwarunkowań osoby uczącej się.
„Raport kompetencje przyszłości. Jak je kształtować w elastycznym ekosystemie edukacyjnym?” opracowany pod auspicjami Polskiego Funduszu Rozwoju, Google i Uniwersytetu Warszawskiego definiuje kompetencje przyszłości, które składają się z 3 grup kompetencji: poznawczych, społecznych oraz cyfrowych i technicznych.
KOMPETENCJE POZNAWCZE – potocznie nazywane kompetencjami myślenia. Jest to pojęcie bardzo szerokie, obejmujące zarówno kreatywność, jak i logiczne rozumowanie i rozwiązywanie złożonych problemów.
KOMPETENCJE SPOŁECZNE – są niezbędne w środowisku pracy, które wymaga kontaktu z drugim człowiekiem, pracy zespołowej lub zarządzania ludźmi. Należą do nich: efektywna współpraca w grupie, przywództwo i przedsiębiorczość oraz inteligencja emocjonalna.
KOMPETENCJE CYFROWE I TECHNICZNE – to umiejętności tzw. twarde. Szczególnie ważne są kompetencje cyfrowe, które nabierają podstawowego znaczenia. Nie ograniczają się jedynie do programowania czy analizy danych, ale obejmują szeroki zakres umiejętności od cyfrowego rozwiązywania problemów po wiedzę z zakresu prywatności czy cyberbezpieczeństwa.
Dlatego należy już od najmłodszych lat kształtować u dzieci powyższe kompetencje przyszłości, ponieważ będą one niezbędne, aby zdobyć kwalifikacje zawodowe w zawodach przyszłości i dostosować się do trendów rynku pracy wyznaczanego przez czwartą rewolucję przemysłową.
Wg informacji OECD 65% dzieci rozpoczynających dziś edukację będzie pracować w zawodach, które jeszcze nie istnieją! Warto w edukacji postawić na tzw. zwinność (ang. agile) i otworzyć się na zmiany, stosowanie nowoczesnych metod i technik nauczania – uczenia się, takich jak łamigłówki logiczne i gry dydaktyczne. [Grażyna M. Kurowska: Szkoła przyszłości. Kompetencje i zawody przyszłości. ORE]
Światowe Forum Ekonomiczne (World Economic Forum) prognozuje, jakich umiejętności pracodawcy będą poszukiwać za kilka lat i podaje ranking kompetencji przyszłości:
1. Kompleksowe rozwiązywanie problemów,
2. Krytyczne myślenie,
3. kreatywność,
4. Zarządzanie ludźmi,
5. Współpraca z innymi,
6. Inteligencja emocjonalna,
7. Wnioskowanie i podejmowanie decyzji,
8. Zorientowanie na usługi,
9. Negocjacje,
10. Elastyczność poznawcza.
Raport: Poza horyzont. Kurs na edukację. Przyszłość systemu rozwoju kompetencji w Polsce. (Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej Kraków 2020) podkreśla, że obecnie dominuje transmisyjny (jednokierunkowy) sposób (model) kształcenia, który powinien być zastąpiony przez model relacyjny, w którym doświadczanie rzeczywistości dzieje się w bezpośredniej relacji między dwiema lub więcej osobami (zarówno rówieśnikami, jak i międzypokoleniowo), stanowiąc podstawowe ogniwo budowania wiedzy, umiejętności, postaw i wartości. Tak rozumiane doświadczenia edukacyjne sumują się w trwałe efekty kształcenia. Cechą modelu transmisyjnego jest jednokierunkowy charakter procesu dydaktycznego, z dominującą rolą nauczyciela, oparty na przekazywaniu wystandaryzowanej wiedzy. Potwierdzeniem zakorzenienia tego modelu w praktyce edukacyjnej są wyniki badań krajowych i międzynarodowych (Hernik K., Malinowska K., Piwowarski R., Przewłocka J., Smak M. i Wichrowski A. (2014). Polscy nauczyciele i dyrektorzy na tle międzynarodowym. Główne wyniki badania TALIS 2013. Warszawa: Instytut Badań Edukacyjnych). Dowodzą one, że nauczyciele zbyt rzadko stosują w pracy z uczniami metody aktywizujące, a podczas wielu lekcji dominuje praca z całą klasą lub indywidualna praca uczniów pod kierunkiem nauczyciela. Problemem o ogólnym charakterze jest niezamierzone w ten sposób spychanie uczniów do bierności, co wygasza ich początkowe zainteresowanie oraz uniemożliwia rozwijanie samodzielnego myślenia i szerzej – ich samodzielności.
Udowodniono, że mózg uczy się najlepiej w stanie ekscytacji, którego warunki to m.in.: uczenie się tego, co jest interesujące dla danej osoby (nie tego, co obiektywnie ważne czy słuszne); uczenie się tego, co nowe; uczenie się przez działanie i przez współdziałanie; uczenie się poprzez popełnianie błędów (błąd jako pozytywne wzmocnienie dla mózgu). Błąd aktywizuje w mózgu układ nagrody, motywujący do wykonania w przyszłości tej samej czynności, ale już prawidłowo. Popełnianie błędów pozwala zrozumieć, że nie ma gotowych rozwiązań i trzeba do nich dochodzić samodzielnie.
Raporty podkreślają, że szkoła powinna tworzyć przyjazne dla dzieci i młodzieży środowisko, w którym osoby uczące się nie boją się popełniać błędów, traktując je jako wyzwanie i szansę na rozwój. Nauczyciele zaś powinni, poprzez odpowiednio dobrane do wieku uczących się metody kształcenia, skupić się na pomocy dzieciom /młodzieży w poszukiwaniu, odkrywaniu pasji i talentów oraz na odkrywaniu i realizacji tego, co ważne i dobre – co stanowi wartość w wymiarze indywidualnym i społecznym. Dla organizowania uczenia się, obok diagnozy, niezbędny jest także zestaw różnorodnych metod i narzędzi służących rozwijaniu umiejętności.
Wg Gruszczyk-Kolczyńskiej E., Zielińskiej E. oraz Dobosz K. zastosowanie różnorodnych gier edukacyjnych w procesie nauczania – uczenia się wspiera dzieci w rozwoju umysłowym, hartuje ich emocje, sprzyja rozwoju interakcji społecznych (Gruszczyk-Kolczyńska E., Zielińska E., Dobosz K. (1996), Jak nauczyć dzieci sztuki konstruowania gier, Warszawa, WSiP).
Do szerokiego włączania gier edukacyjnych w proces dydaktyczny uczniów zachęca nauczycieli Ministerstwo Edukacji i Nauki, ponieważ działanie to pozwala na przekazywanie wiedzy w sposób atrakcyjny dla ucznia, rozwijanie umiejętności miękkich i poszerzanie granic wyobraźni. Dwie gry o walorach edukacyjnych – „This War of Mine” oraz „Gra Szyfrów” (https://www.gov.pl/web/grywedukacji/o-programie2) – od roku szkolnego 2023/2024 zostały wprowadzone na listę lektur uzupełniających rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki zmieniającym rozporządzenie w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia.
Proponowana kwalifikacja jest paszportem do kształtowania u dzieci i młodzieży kompetencji przyszłości poprzez realizację zajęć z wykorzystaniem różnorodnych gier edukacyjnych, w tym łamigłówek logicznych oraz gier z kodowaniem i programowaniem..
